Επιμέρους Ιστορικές σελίδες για τη Λάϊστα

Η Λάϊστα, ένα παλιό ιστορικό Κεφαλοχώρι

του Βλαχοζάγορου και της Λάκκας Αώου

Του

Ιωάννη Β. Κογκούλη

Ομότιμου Καθηγητή Πανεπιστημίου

Προέδρου Συμβουλίου ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης

 

Εν πρώτοις οφείλω να εκφράσω τις ευχαριστίες προς τον Πρόεδρο της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων κ. Μιχάλη Μαγειρία για την τιμή που μου έκανε, έστω και μετά την αφυπηρέτησή μου από το Πανεπιστήμιο, να με καλέσει να συμμετάσχω ως ομιλητής σε μια από τις ενδιαφέρουσες συγκεντρώσεις της. Μπορώ να πω πως η εν λόγω πρόταση με ξάφνιασε. Το θέμα που επέλεξα είναι: «Η Λάϊστα, ένα παλιό ιστορικό Κεφαλοχώρι του Βλαχοζάγορου και της Λάκκας Αώου». Στη επιλογή του θέματος οδήγησε το γεγονός ότι ο χρόνος της εισήγησης είναι περιορισμένος και στο ότι θεωρώ αναγκαίο να γίνουν γνωστά χωριά που κάποτε αποτελούσαν Κεφαλοχώρια μιας ευρύτερης περιοχής. Ένα τέτοιο χωριό είναι η Λάϊστα.

Ο χαρακτηρισμός «Βλαχοζάγορο» αφορά στην ύπαρξη στο Ζαγόρι πολλών χωριών με αρωμάνους κατοίκους. Και προς αποφυγή κάθε παρεξήγησης, αναφέρω πως, όπως όλοι γνωρίζουμε:

  • Η ονομασία βλάχος, είναι ετεροκαθορισμός. Εμείς στα αρωμανικά λέμε πως «noi him ar οmani», είμαστε αρωμάνοι – ρωμιοί, δηλαδή, «Ρωμαίοι πολίτες της καθ’ ημάς Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία τους τελευταίους αιώνες της επονομαζόταν Ρωμανία»[1] . Εξάλλου, ως προς την ονομασία Ρωμιός, ο Κωστής Παλαμάς αναφέρει ότι αυτή αποτελεί τον ακραιφνή δημώδη τύπο του εθνικού μας ονόματος, ενώ το όνομα Έλλην το χαρακτηρίζει ως δημιούργημα της επίσημης γλώσσας[2].

Στο σημείο αυτό θεωρώ απαραίτητο να διευκρινιστούν τα ακόλουθα:

α) Στα αρωμανικά είναι συνήθης η ύπαρξη του γράμματος (α) ιδιαίτερα μπροστά από το γράμμα (ρ). Για παράδειγμα στα αρωμανικά λέμε: αρίου =ποτάμι, αρίνα = άμμος, αρίντζα- πυτιά, μαγιά.

β) Στα Τουρκικά η Ρωμανία ονομαζόταν Ρούμελη. Μάλιστα, μπροστά από την πτώση της Κωνσταντινούπολης οι Τούρκοι ονόμαζαν Ρούμελη, δηλαδή Ρωμανία, όλες τις περιοχές της Μικράς Ασίας και της Ευρώπης που διοικούντο από τους Αυτοκράτορες. Τελευταία:

  • Οι Τούρκοι ονόμαζαν Ρούμελη – Ρωμανία ολόκληρη τη Θράκη, τη Μακεδονία την Ήπειρο, όλες, δηλαδή, τις εκτάσεις από το Βελιγράδι μέχρι και την Πελοπόννησο.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο μας, ακόμη και σήμερα, αποκαλείται: Rum Patrikhanesi. Επίσης, θεωρώ απαραίτητο να αναφέρω ότι δύο ήταν οι επίσημες γλώσσες της Ρωμαίικης Αυτοκρατορίας, η λατινική (ρωμαϊκή) και η ελληνική (ρωμαίικη). Η δημοτική βαλκανική λατινική γλώσσα είναι η αρωμανική, η καλούμενη βλάχικη γλώσσα.

Ο ίδιος, παρεμβαίνοντας στην έκδοση ενός αξιόλογου λεξικού της Αρωμανικής γλώσσας της κ. Κούλας Λέντζου – Τρίκου, της συνέστησα να χρησιμοποιήσει τον τίτλο: Λεξικό Αρωμανικής (Βλάχικης) γλώσσας των Μεγάλων Λιβαδιών Πάϊκου.

Παράλληλα, επέλεξα τη σύντομη παρουσίαση της Λάϊστας γιατί ως προς τους τρείς από τους τέσσερες παππούδες μου είναι γέννημα και θρέμμα Λαϊστινοί, ενώ και ο ίδιος γεννήθηκα και μεγάλωσα στη Λάϊστα. Μάλιστα, η αγάπη μου για αυτή με οδήγησε να ιδρύσω το 1977 τον Μορφωτικό Σύλλογο. Ο πατέρας του πατέρα μου Δημήτριος Κογκούλης καταγόταν από το Περιβόλι, ένα χωριό που, επίσης, αγαπώ. Συγκεκριμένα, οι περισσότεροι συγγενείς μου από τη μεριά του παππού μου Δημητρίου Κογκούλη κατοικούν σήμερα στο Βελεστίνο.

Καθώς αναφερόμαστε σε ένα αρωμανοχώρι (βλαχοχώρι), οφείλουμε να απαντήσουμε ποιοι είναι οι κάτοικοί του. Η απάντηση των αρωμανόφωνων (βλαχόφωνων) Λαϊστινών ταυτίζεται με την απάντηση στην ερώτηση:

  • Ποιοι είμαστε όλοι εμείς οι Αρωμάνοι (Βλάχοι), ποια είναι η ιδιοπροσωπία μας;

Εδώ έχουν γραφεί πάρα πολλά. Επειδή, δυστυχώς και σήμερα διατηρείται η σε βάρος μας προπαγάνδα, θα επιθυμούσα να παραθέσω όσα αναφέρονται για τη σχέση των Αρωμάνων (Βλάχων) με τους Δωριείς. «Οι σημερινοί Βλάχοι της Ελλάδος και των νοτίων Βαλκανίων είναι Δωριείς, που στο διάβα των αιώνων, μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση και το γλωσσικό τους εκλατινισμό, έγιναν δίγλωσσοι για τους ιστορικούς λόγους που είναι σε όλους μας γνωστοί. Πρόκειται για τον ιστορικά αρχικό ανθρωπωνυμικό εκρωμαϊσμό λαοτήτων κατά τόπους, που επέφερε και την ονοματολογική ποικιλία»[3]. Εξάλλου, ως γνωστόν, ο Αυτοκράτορας Καρακάλλας το 212 απένειμε σε όλους τους υπηκόους το δικαίωμα του Ρωμαίου πολίτη. Λίγο ενωρίτερα, και μάλιστα το 138-161, ο Αντωνίνος ο Ευσεβής συγκρότησε τρεις λεγεώνες από γηγενείς Μακεδόνες, Ηπειρώτες και Αιτωλούς: 5η, 7η και 6η. Στα αρωμανικά ο αριθμός 5 λέγεται τσίνστι. Από το όνομα της 5ης λεγεώνας οι Σέρβοι ονόμασαν τους Αρωμάνους (Βλάχους) Τσινσάρους, με μια ονομασία, μάλλον, σκωπτική[4].

Η Λάϊστα απλώνεται σε βαθμιδωτά επίπεδα στις υπώρειες του τέταρτου ανάμεσα στα τέσσερα ψηλότερα βουνά της Ηπείρου, το Φλάμπουρο, με υψόμετρο 1940 μέτρα. Απέναντι από το χωριό προβάλλει ο Πάπιγκος (αρχαία Τύμφη) με υψόμετρο 2.497μέτρα που τα αιώνια χιόνια του, «λάμποντας στον ήλιο τον Αύγουστο, τον κάνουν να φαντάζει πελώριος κρυσταλλένιος πύργος του παραμυθιού»[5].

Η ονομασία του χωριού απασχόλησε πολλούς, αφού στη λέξη Λάϊστα[6], οι περισσότεροι εν πρώτοις φαίνεται να μην έλαβαν υπόψη, πως το χωριό έχει δύο ονόματα, ένα ελληνικό και ένα αρωμανικό. Η ελληνική ονομασία του είναι Λάκκα και η σύνθετη αρωμανική και ελληνική Λάϊστα. Μάλιστα, στα αρωμανικά χρησιμοποιούμε την ελληνική ονομασία, ενώ στα ελληνικά τη σύνθετη αρωμανική και ελληνική. Για παράδειγμα, «noi him din Lakka» σημαίνει: «είμαστε από τη Λάκκα, τη Λάϊστα». Η ονομασία Λάκκα συναντιέται και σε άλλα χωριά. Έτσι λόγου χάρη, έχουμε τη Λάκκα Σουλίου, Πατρών, Κερκύρας κ.ο.κ. και σχετίζεται με την τοποθεσία, αφού λάκκα ή λάκκες ή ξανοίγματα είναι μέρη που περιβάλλονται από δασικές εκτάσεις, ακαλλιέργητες ή καλλιεργήσιμες.

Σε αντίθεση με όσους ισχυρίστηκαν πως η ονομασία Λάϊστα προέρχεται από το αλβανικό lashta-te= παλιός, αρχαίος, πρώιμα σπαρτά και με ανάπτυξη του φθόγγου «ι», ή κατ’ άλλους λατινική, η ονομασία Λάϊστα είναι σύνθετη από δύο λέξεις μία αρωμανική και μία αρχαιοελληνική. Όσοι γνωρίζουν την αρωμανική διάλεκτο, μπορούν εύκολα να το καταλάβουν. Η λέξη Λάϊστα προέρχεται από τις λέξεις: laista (lokurile) και σημαίνει: μαυριδεροί κάθονται (οι τόποι). Η λέξη lai είναι καθαρά αρωμανική, ενώ η λέξη sta (κάθονται) προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα ίσταμαι (στέκομαι). Όσοι το χειμώνα μένουν στο χωριό, θα έχουν παρατηρήσει πως, όταν αρχίζει να χιονίζει, πρώτα ασπρίζουν οι τοποθεσίες γύρω από το χωριό και μετά πιάνει το χιόνι μέσα σε αυτό. Οι κάτοικοι της Λάϊστας, οι οποίοι εκτός των άλλων ασχολούνταν και με την κτηνοτροφία, ήταν φυσικό να προσέξουν, ότι το μέρος αυτό δεν κρατά τόσο χιόνι, όσο οι γύρω περιοχές, γιατί αυτό σχετιζότανε με την εντόπιση περιοχών, όπου θα μπορούσαν να βοσκήσουν τα ζώα τον χειμώνα. Ανάλογες λ.χ. περιπτώσεις έχουμε και με την ονομασία Σιάτιστα (κάθεται διψασμένη), ή στην ονομασία Δεσκάτη (σχισμένη).

 

Η Λάϊστα, στην πλειονότητά της αποτελούνταν από γηγενείς αρωμανόφωνους (βλαχόφωνους) Έλληνες – ρωμιούς[7]. Το εν λόγω στοιχείο θεωρώ σκόπιμο να το τονίσω όλως ιδιαίτερα, γιατί υπάρχει η συνήθεια σε πολλά μέρη να λένε πως κάποιοι είναι ντόπιοι, λες και εμείς οι αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί είμαστε πρόσφυγες στην ελληνική γη. Στο σημείο αυτό αξίζει να αναφέρω πως στο προτελευταίο χωριό προτού φτάσουμε στη Λάϊστα, στο Σκαμνέλι, το οποίο φαίνεται πως, όπως και πολλά άλλα χωριά του κεντρικού Ζαγορίου, οι παλαιότεροι κάτοικοι ήταν Αρωμάνοι (Βλάχοι), ή και Αρωμάνοι (Βλάχοι)[8], βρέθηκε τελευταία, όλως τυχαία, ρωμαίικος (βυζαντινός) τάφος, στοιχείο που φανερώνει πως η εν λόγω περιοχή, βρισκόμενη κοντά στην Εγνατία οδό, ήταν κατοικημένη από την εποχή της Ρωμαίικης Αυτοκρατορίας. Εδώ παρενθετικά αναφέρω πως κάποιοι από αυτούς εγκαταστάθηκαν στη Μοσχόπολη ιδρύοντας τη συνοικία Σκαμνελίτσι[9]. Ο πατριώτης μου δικηγόρος κ. Παναγιώτης Παυλίδης αναφέρεται στην ύπαρξη παλιών νομισμάτων Ρωμαίικης εποχής (6ος αι. μ.Χ.) στη Λάϊστα[10]. Ο ίδιος φωτογράφησε κάποιο από αυτά που βρισκόταν στην κατοχή της δασκάλας Άννας Βαρτζοπούλου, το οποίο φαίνεται να σχετίζεται με την Αυτοκρατορία του Ιουστινιανού Α΄. Το εν λόγω νόμισμα φέρει από τη μια όψη πρόσωπο με γράμματα του λατινικού (του χαλκιδικού) αλφαβήτου, ενώ από την άλλη εξάκτινο αστέρι και πάνω από το γράμμα Μ σταυρό. Αυτό αποτελεί μαρτυρία πως η συγκεκριμένη περιοχή κατοικείτο από την Ρωμαίικη περίοδο και πως οι κάτοικοι συναλλάσσονταν με τα εν λόγω ρωμαίικα νομίσματα. Εξάλλου, μπουρζόβλαχος που θεωρείται βρισιά, σημαίνει τον φύλακα των πύργων.

Η εμμονή μου σε αυτήν την λεπτομέρεια οφείλεται στο να καταδείξω το γεγονός πως εμείς οι αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί είμαστε γηγενείς κάτοικοι της ελληνικής γης. Σε αυτή συνυπάρχουν ο «ελληνικός – ρωμαίικος ελληνισμός» και ο «λατινικός – ρωμαϊκός ελληνισμός». Κατά συνέπεια, κάνουν λάθος όσοι μας ξεχωρίζουν, θεωρώντας τους εαυτούς τους ντόπιους. Εδώ, εξαιτίας μιας ανίερης προπαγάνδας, προερχόμενης από τους αυτοαποκληθέντες το 1859 Ρωμάνους, οφείλουμε συγκριτικά να παρατηρήσουμε πως, ως προς την εθνική σύνθεση των Ρουμάνων :

  1. Μπροστά από την κατάληψή τους από τους Ρωμαίους, η περιοχή που κατοικούσαν ονομαζόταν Δακία.
  2. Μετά από την κατάληψή τους από τους Ρωμαίους, οι γείτονες ονόμασαν τους κατοίκους της Δακίας Βλάχους, τη δε Δακία, αποκάλεσαν Βλαχία και Μολδοβλαχία.
  3. Στη Βλαχία (Δακία) τον 9ο αιώνα εισέβαλαν και εγκαταστάθηκαν στις πλούσιες πεδιάδες της οι Ούγγροι, οι Σάξονες, οι Σέκελοι, οι Τεύτονες ιππότες και πολύ αργότερα οι Σουηβοί (ομάδα Γερμανών)[11].

Όλοι όσοι εισέβαλαν στη Δακία – Βλαχία και εγκαταστάθηκαν σε αυτήν, συγχωνεύτηκαν με τους ντόπιους κατοίκους της και, μαζί με αυτούς, εντάχτηκαν κάτω από την ομπρέλα του ρωμαϊκού πολιτισμού. Μάλιστα:

  • Επειδή οι ίδιοι ΔΕΝ «είχαν ισχυρό πολιτισμικό παρελθόν, αφομοιώθηκαν γλωσσικά πλήρως, υιοθετώντας τη λατινική γλώσσα ως γλώσσα τους, στο μέτρο της προφορικής και μη γραπτής παράδοσης μέσω της οποίας την προσέλαβαν»[12].

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι έγινεη ενοποίηση της Μολδοβλαχίας και Βλαχίας επί Ιοαν Κούζα το 1859 και, μάλιστα, για πρώτη φορά με το όνομα Ρωμανία, με το όνομα, δηλαδή, της Ρωμαίικης Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης, της Ρωμανίας. Ως προς τη Ρωμαίικη Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, τη Ρωμανία, δυστυχώς, εμείς, δουλικά υποταχθήκαμε στον Γερμανό ιστορικό Ieremias Wolf, ο οποίος το 1565 μετονόμασε τη Ρωμαίικη Αυτοκρατορία σε Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τους ρωμιούς σε βυζαντινούς. Έτσι, σήμερα κάνουμε λόγο για Βυζαντινό πολιτισμό, Βυζαντινή τέχνη κ.ο.κ.

Σχετικά με τα ανωτέρω αξίζει να σημειωθεί όσα αναφέρει ο περιηγητής Gustav Weigand κατά την επίσκεψή του στη Λάϊστα στις 26-27 Οκτωβρίου 1889: «Οι άνθρωποι μιλούν με φοβερό θυμό για τη ρουμανική προπαγάνδα. Λένε ότι είναι Έλληνες και ότι θέλουν να είναι Έλληνες παρόλο που η πλειοψηφία των κατοίκων, συγκεκριμένα των γυναικών, δεν καταλαβαίνουν ούτε μια λέξη ελληνικά…»[13]

Η Λάϊστα στην ακμή της αριθμούσε περίπου τρεις χιλιάδες διακοσίους κατοίκους. Ο Α. Κουκούδης αναφέρει ότι γύρω στο 1870, όταν τα χωριά του Βλαχοζάγορου γνώριζαν κάποια δημογραφική ακμή, η Λάϊστα παρουσιάζεται με 700 σπίτια και ίσως γύρω στους 3.500 κατοίκους[14]. Όμως σταδιακά άρχισε να μειώνεται ο πληθυσμός της, έτσι, το 1902 παρουσιάζεται με μόνον 1.088 κατοίκους χάνοντας το 51,45% των κατοίκων της.

Οι κάτοικοί της ως αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί ήταν δίγλωσσοι, όπως ακριβώς συνέβαινε με ΟΛΟΥΣ τους κατοίκους της Ρωμαίικης Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης, δηλαδή της Ρωμανίας. Εδώ παρενθετικά πρέπει να σημειωθεί πως η αρωμανική, η καλούμενη βλάχικη γλώσσα μας, είναι η δημοτική βαλκανική λατινική γλώσσα, την οποία, επειδή οι γηγενείς κάτοικοί της «είχαν πολιτισμικές προϋποθέσεις, … υιοθέτησαν ως δεύτερη παράλληλα ομιλούμενη γλώσσα», η οποία ήταν η ελληνική, η ρωμαίικη[15]. Η αρωμανική μιλήθηκε περισσότερο από δύο αιώνες νωρίτερα από τη Δακορωμανική που επικράτησε στη Δακία – Βλαχία. Μάλιστα, σε σύγκριση μεταξύ των δύο γλωσσών παρατηρούμε τα ακόλουθα:

  • Ως γνωστόν, η δακορωμανική, εκτός από την ύπαρξη του υπόβαθρου της γλώσσας των Δάκων, έχει δεχθεί σημαντικές ουγγρικές, τουρκικές, αλβανικές και γερμανικές επιδράσεις. Μάλιστα, η καλούμενη Μολδαβική γλώσσα, επί Σοβιετικής ενώσεως, γραφόταν με το Κυριλλικό αλφάβητο. Μόλις μετά το 1989 άρχισε να γράφεται με το λεγόμενο λατινικό αλφάβητο[16], δηλαδή το χαλκιδικό.

Αντίθετα προς τη δακορωμανική:

  • Η αρωμανική γλώσσα, δηλαδή η γλώσσα των αρωμανόφωνων (βλαχόφωνων) Ελλήνων – Ρωμιών, η οποία, κατά τον π. Ιωάννη Ρωμανίδη, ως προς τις λατινογενείς γλώσσες φαίνεται να έχει μεγαλύτερη συγγένεια με τα Πορτογαλικά[17], παρουσιάζει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:
  1. Στο αλφάβητό της έχει ως δάνειο από την ελληνική τρία επί πλέον γράμματα: γ (γίνου [γinu]= κρασί και έρχομαι, γίσμου [γismu]= τρυγώ), δ ( δάλα [δala]= ξινόγαλο, διακονιάρου [δiakoniaru]= ζητιάνος, Δεσκάτη) και θ (θιάμα [θiama]= λίγο, θεάμινα [θeamina]= θηλυκό).
  2. Διατηρεί αρχαιοελληνικές και μάλιστα ομηρικές λέξεις, ενώ παράλληλα, χρησιμοποιεί μεγάλο αριθμό ελληνικών λέξεων. Μάλιστα, άμεσα δάνεια από την ελληνική, είναι α) οι επιστημονικοί όροι, β) οι όροι της εκκλησιαστικής λατρείας και ζωής και γ) οι όροι της σχολικής ζωής. Τις λέξεις των τριών αυτών κατηγοριών οι Αρωμάνοι δεν παρέλαβαν από την ελληνική, μέσω άλλων ευρωπαϊκών γλωσσών, αλλά ενέταξαν ως άμεσα δάνεια από την ελληνική.
  3. Διατηρεί πλήθος ελληνικών λέξεων, οι οποίες χρησιμοποιούνται από τους αρωμάνους, (βλαχόφωνους) Έλληνες – Ρωμιούς, στην καθημερινή ζωή. Αυτό δηλώνει πως, παρότι οι αρωμάνοι έγιναν δίγλωσσοι, στη δεύτερη λαλιά τους, την αρωμανική, διατήρησαν ένα πολύτιμο τμήμα της ελληνικής, δηλαδή της ρωμαίικης γλώσσας[18].

Οι αρχικές απασχολήσεις των κατοίκων της Λάϊστας ήταν κτηνοτροφικές. Η διαφύλαξη των αιγοπροβάτων και των γυναικόπαιδων από κάθε απειλή οδήγησε στη δημιουργία μεταξύ των κατοίκων και ιδιαίτερα των νέων οργανωμένων ένοπλων τμημάτων, αξιόλογων σε μαχητικότητα και ανδρεία, που εμπνέονταν από το αίσθημα ευθύνης διαφύλαξης των ιερών και όσιων της κωμόπολης, που κοσμούνταν από την ιπποτική δράση προς προστασία κάθε αδύνατου και ήταν λευκά από κάθε εγκληματική πράξη, λαμπρή απήχηση των οποίων είναι η δημώδης μούσα, η οποία κατάρτισε και διέσωσε πολλά τοπικά και ωραία δημοτικά τραγούδια.

Η Λάϊστα είχε τέσσερες ενορίες: Των Παμμεγίστων Ιεραρχών, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, του αγίου Αθανασίου και του αγίου Νικολάου. Από τους εν λόγω Ιερούς Ναούς σώζονται οι τρεις: Των Παμμεγίστων Ιεραρχών, της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του αγίου Νικολάου.

Επιβλητικότατος ο ενοριακός Ναός, που τιμάται στο όνομα των Μεγίστων Ταξιαρχών (διαστάσεων 34Χ14 μέτρων) με όμορφο κωδωνοστάσιο ύψους 19 μέτρων, καμπάνα μελωδική και ηχηρή, που ακούγεται από απόσταση 10 χιλιομέτρων.

Η εσωτερική διακόσμηση είναι ιδιαίτερα ελκυστική και αξιοθαύμαστη, με ξυλόγλυπτο τέμπλο αριστουργηματικής λειτουργικής τέχνης, με εικόνες άριστης επιμέλειας, που χρονολογούνται από το έτος 1787.

Τα εννέα αξιόλογα από οικοδομητικής και εκκλησιαστικής άποψης παρεκκλήσια ήταν σε λειτουργία και με εσωτερική πλήρη διακόσμηση στο τέμπλο, το δεσποτικό, τις εικόνες και τις τοιχογραφίες, αφιερώματα στους Αγίους: 1) Κωνσταντίνο και Ελένη , 2) Παρασκευή, 3) Γεώργιο, 4) Δημήτριο, 5) Ιωάννη, σε τοποθεσία εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς, γνωστή ως «το Στεφάνι της Λάϊστας», 6) Ευστάθιο, 7) Παντελεήμονα, 8) Προφήτη Ηλία (από το έτος 1740), 9) Χαράλαμπο (από το έτος 1845). Το παρεκκλήσι του αγίου Χαραλάμπους, το οποίο ανακατασκευάστηκε, βρίσκεται σε μια τοποθεσία, η οποία αποτελεί το μπαλκόνι της Λάϊστας. Σε αυτό συνεχίζονται τα έργα τελειότερης ανάδειξής του.

Η Λάϊστα είχε την μεγάλη ευλογία να την επισκεφθεί, λίγο μπροστά από το μαρτυρικό θάνατό του ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Στους κατοίκους τους του μίλησε στο δένδρο που η ονομασία του στα αρωμανικά καλείται μεράνζτα, στα ελληνικά όστρια. Το εν λόγω δένδρο διατηρείται μέχρι και σήμερα. Δίπλα του κτίστηκε εικόνισμα, καθώς επίσης και παραδοσιακή βρύση.

 

Ιδιαίτερο υπήρξε το ενδιαφέρον για την εκπαίδευση των παιδιών. Ιδρύθηκαν, έτσι, κτίρια κατάλληλα για δύο δημοτικά σχολεία με σύνολο μαθητών 700, οργανώθηκαν δύο παρθεναγωγεία με σύνολο μαθητών 200, συστήθηκε Σχολαρχείο, στο οποίο δίδαξαν σοφοί καθηγητές και ανατράφηκαν γενιές νέων, οι οποίοι κατευθύνθηκαν σε ανώτερες σπουδές, για να εξέλθουν πτυχιούχοι ονομαστοί γιατροί, στρατηγοί, καθηγητές γυμνασίων και Καθηγητές Πανεπιστημίων. Η αξιόλογη καλλιέργεια των γραμμάτων παρακολουθούνταν από ειδική οργάνωση παραγόντων της κωμόπολης, με την επωνυμία: «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ ΛΑΪΣΤΗΣ». Χαρακτηριστικό δείγμα της επιμελημένης φροντίδας της εκπαίδευσης στην κωμόπολη αυτή είναι η σφραγίδα της οργάνωσης, η οποία ήταν στρογγυλή, έφερε στο πάνω μέρος της στεφάνι από κλαδιά αμπέλου, με φιλοτέχνηση φύλλων και καρπών αμπέλου, και στο μέσο κουκουβάγια με ανοικτά τα μάτια, που στηρίζεται σε κλαδιά ελιάς. Η οικονομική θωράκιση της παιδείας προερχόταν μόνο από τις σε χρυσές λίρες εισφορές των κατοίκων, που προσφέρονταν δύο φορές κάθε έτος, μετά τη θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό Ταξιαρχών και στην εορτή της Παναγίας στο ομώνυμο Ιερό Ναό το Δεκαπενταύγουστο. Οι ιερές αυτές εισφορές υπερκάλυπταν όλα τα έξοδα λειτουργίας των σχολείων. Ο περιηγητής Gustav Weigand κατά την επίσκεψή του στη Λάϊστα στις 26-27 Οκτωβρίου 1889 διαπίστωσε πως σε αυτήν η κοινότητα με δικά της έξοδα συντηρεί το ελληνικό σχολείο, στο οποίο εργάζονταν τέσσερις δάσκαλοι[19].

Το 1913 ο Αθανάσιος Καθάρειος, επιθεωρητής των Δημοτικών Σχολείων σε Έκθεσή του αναφέρει ότι η Λάϊστα είχε τότε 5 τύπους σχολείων, με 240 μαθητές και 7 δασκάλους, με πληθυσμό 1600 κατοίκους. Συγκεκριμένα υπήρχαν για αγόρια: 1 νηπιαγωγείο, 1 τετρατάξιο Δημοτικό Σχολείο και ένα τριτάξιο Ελληνικό σχολείο με σύνολο μαθητών αγοριών 116 και 4 δασκάλους. Για τα κορίτσια είχε: 1 νηπιαγωγείο, 1 τετρατάξιο παρθεναγωγείο με συνολικό αριθμό κοριτσιών 124 και 3 δασκάλες. Και όλα αυτά σε περίοδο παρακμής, διότι, όπως αναφέρει στο 2ο κεφάλαιο «Η Λάιστα είναι το μεγαλύτερον χωρίον του Ζαγοροχωρίου, σχεδόν κωμόπολις, (προσέχετε..), … ακμάζουσα άλλοτε, καταπεσσούσα δε εσχάτως κλπ»[20].

 

Ακόμη και στην παρακμή της η Λάϊστα γνώριζε την ύπαρξη τριών ιατρών, τριών φαρμακείων, τριών τσαγκαράδικων, τεσσάρων χασάπικων, πέντε Καφέ-παντοπωλείων. Παράλληλα, διέθετε Χάνι, στο οποίο μπορούσαν να σταβλίζουν πάνω από δέκα πέντε μουλάρια, όπως και ξενώνα. Τα χαγιάτια των Παμμεγίστων Ταξιαρχών και της Παναγίας αποτελούσαν το καταφύγιο όσων ασκούσαν το εμπόριο, φέρνοντας διάφορα τρόφιμα στο χωριό. Οι πραματευτάδες έφερναν διάφορα είδη σιταριών από τη Θεσσαλία κυρίως. Οι ποικιλίες σιταριού ήταν: η μεντάνα, το ασπροσίταρο, αυτό που προέρχονταν από τα Τρίκαλα (ντιν Τρικόλου) και η κουτρουλιά. Παράλληλα, έφερνα λάδι από το τσάμικο. Η Εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων έστελνε τα παιδιά τους για να μάθουν στο εμπόριο. Τα εβραιόπουλα πουλούσαν συνήθως διάφορα μπιζού, ζωνάρια κολιέδες, κεντημένα μαντήλια.

Σε απόσταση δύο περίπου ωρών οδοιπορίας από τη Λάϊστα και δίπλα στο μοναστήρι της αγίας Τριάδος, αναπτύχτηκε το χωριό Παλιοχώρι που θεωρούνταν ως προάστιό της, γι’ αυτό ακόμη και σήμερα αποκαλείται Παλιοχώρι – Λάϊστας. Στο εν λόγω μοναστήρι υπήρχε η κάρα του αγίου Ευσταθίου (μάλλον τεμάχιό της), ο οποίος ήταν και είναι ο προστάτης όλων των χωριών της Λάκκας Αώου. Αυτό οδήγησε, τον πατριώτη μας, μοναχό Θεόκτιστο Διονυσιάτη (κατά κόσμον Θεόδωρο Σαχρόνη), να επιμείνει να κατασκευαστεί στη Λάϊστα παρεκκλήσιο του αγίου Ευσταθίου[21]. Σύμφωνα με μαρτυρίες του Gustav Weigand, το Παλιοχώρι το 1889 αριθμούσε εκατό σπίτια και πεντακοσίους κατοίκους[22]. Το εν λόγω χωριό, λόγω των συχνών ληστρικών επιδρομών, σταδιακά εγκαταλείφτηκε από τους κατοίκους του.

Τέλη του 19ου αιώνα το Παλιοχώρι «πυρπολήθηκε από τον Λεωνίδα και τον Νταβέλη και ποτέ δεν ανέλαβε»[23]. Έτσι, στις αρχές του 20ου αιώνα φαίνεται να έχει μείνει με είκοσι επτά (27) σπίτια, σε όχι καλή κατάσταση, τους κατοίκους του να πένονται, ενώ τα περισσότερα λιβάδια να είναι παραμελημένα[24]. Σήμερα το μόνο που σώζεται από το Παλιοχώρι είναι ο Ιερός Ναός του Μοναστηριού. Κατά τη γιορτή της αγίας Τριάδος συγκεντρώνονται στο Παλιοχώρι και πανηγυρίζουν οι κάτοικοι όλων των χωριών της Λάκκας Αώου. Δυστυχώς, μνημεία, όπως ο Ιερός Ναός του αγίου Νικολάου Παλιοχωρίου, εφάμιλλος σε αξία με τον Ιερό Ναό των Παμμεγίστων Ταξιαρχών της Λάϊστας, κατάντησε σε σωρό ερειπίων.

 

Οι κάτοικοι της Λάϊστας, του μεγαλύτερου χωριού του Βλαχοζάγορου, φαίνεται πως, ακολουθώντας την παράδοση των αρχαίων Ελλήνων, οι οποίοι δημιούργησαν αποικίες σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, στάθηκαν οι πρωτοπόροι των μεταναστευτικών κινήσεων. Και αυτό γιατί «Η μετανάστευση υπήρξε επί πολλά χρόνια η μόνη υποστήριξη των χωριών του Ζαγορίου». Μάλιστα, τότε «Σε μερικά χωριά» ήταν δύσκολο να «ιδεί κανείς νέο άνδρα, γιατί όλοι ξενιτεύονται για να κάνουν χρήματα»[25].  Ακολουθώντας οι Λαϊστινοί, όπως και τόσοι άλλοι Ζαγορίσιοι, το περίφημο καραβάνι του Ρόβα, που ξεκινούσε είτε από το Μέτσοβο ή από τη Βωβούσα διακτινίστηκαν στα αστικά κέντρα και τα μεγάλα κεφαλοχώρια των σημερινών νομών Δράμας, Καβάλας Ξάνθης και Ροδόπης, μέχρι την κοιλάδα του Έβρου. Φτάνοντας εδώ, έδωσαν δυναμική ώθηση στις μικρές και σχετικά άτονες τοπικές ελληνορθόδοξες κοινότητες. Στην Δράμα οι μετανάστες δημιουργούν μια νέα χριστιανική συνοικία, αυτή των Δώδεκα Αποστόλων[26].

Παράλληλα, οι Λαϊστινοί πύκνωσαν τις ελληνικές κοινότητες του Δοξάτου και της Χωριστής. Στην Χρυσούπολη αποτέλεσαν τον πρώτο χριστιανικό πυρήνα του διαμορφούμενου εμπορικού και διοικητικού κέντρου[27]. Το 1884 έκτισαν τον πρώτο Ιερό Ναό της Χρυσούπολης, τον άγιο Δημήτριο, τον οποίο κάποιοι γκρέμισαν, για να κτίσουν εκεί μεγαλύτερο, λες και η Χρυσούπολη στερείτο χώρων και έπρεπε ένα τέτοιο μνημείο της νεότερης ιστορίας να καταστραφεί. Άφησαν μόνο τον καμπαναριό του. Παράλληλα, οι Λαϊστινοί έδωσαν εμπορική ζωή στο μικρό λιμανάκι της Κεραμωτής. Από το 1870 Λαϊστινοί Αρωμάνοι (Βλάχοι) αποτελούσαν το πλουσιότερο και δυναμικότερο στοιχείο της Ξάνθης[28].

Οι Λαϊστινοί έφτασαν μέχρι το Σουφλί όπου στις αρχές του 20ου αιώνα δημιούργησαν μια μικρή παροικία, ενώ κάποιοι άλλοι βρέθηκαν στην Ραιδεστό και την Αδριανούπολη στην Ανατολική Θράκη. Κάποιοι Λαϊστινοί πήγαν στη Θεσσαλία, την Αθήνα και τον Πειραιά, όπου και εκεί πρωτοστάτησαν σε κάθε κοινωφελή και εθνικοχριστιανική δράση και ασχολήθηκαν με το εμπόριο.

 

Η Ιταλική και στη συνέχεια η Γερμανική κατοχή είχε για το χωριό ως αποτέλεσμα[29]:

  1. Να χάσουν τις περιουσίες τους πολλοί κάτοικοί του.
  2. Να σκοτωθούν λαμπροί νέοι του χωριού. Ο δεκαοκτάχρονος ετεροθαλής αδελφός μου Αποστόλης σκοτώθηκε στην Πύλη Τρικάλων, πολεμώντας εναντίον των Γερμανών. Νύχτα εγκατέλειψε το χωριό, για να αποφύγει τη σύλληψη και την εκτέλεση από τους Ιταλούς καραμπινιέρηδες.
  3. Να καούν από τους Γερμανούς εκατόν ενενήντα οκτώ (198) σπίτια. Το πρώτο σπίτι, κατά πληροφορίες των γονιών μου, ή το δεύτερο, κατά τον αφηγητή στην εφημερίδα, «Λαϊστινά Νέα»,, ο οποίος δεν θέλησε να δημοσιευθεί το όνομά του, που έκαψαν οι Γερμανοί στη Λάϊστα ήταν αυτό της μητέρας μου[30]. Άλλα δέκα εννέα (19) σπίτια κάηκαν στον εμφύλιο.

 

Ο εμφύλιος είχε για το χωριό ως επακόλουθα:

  1. Να διαιρεθεί το χωριό, όπως και ολόκληρη η Ελλάδα, εξαιτίας του εμφυλίου, σε δύο «στρατόπεδα».
  2. Να σκοτωθούν στον εμφύλιο, χωρίς να φταίνε, νέες, βρισκόμενες οι περισσότερες στην εφηβική ηλικία, μεταξύ των οποίων ήταν και η ετεροθαλής αδελφή μου Σίρμω. Ασφαλώς, δυστυχώς, σκοτώθηκαν και αρκετοί νέοι.
  3. Να «απογυμνωθούν», μετά τη λήξη του εμφυλίου, σπίτια από τον εξοπλισμό τους. Φορτώματα αποτελούμενα από κλεμμένα μπακίρια και άλλα πολύτιμα αντικείμενα οδηγήθηκαν στα Γιάννενα, και όχι μόνο.
  4. Να αναγκαστούν, λόγω του διχασμού, αρκετοί κάτοικοι να εγκαταλείψουν το χωριό.

 

Τα χρόνια που ακολούθησαν μετά τον εμφύλιο οδήγησαν τη Λάϊστα σε σταδιακή παρακμή. Έτσι, από τους 3.200 κατοίκους που είχε η Λάϊστα στην ακμή της, σήμερα το χειμώνα δεν υπερβαίνουν τους 20. Ενώ στο τέλος της δεκαετίας του 1950 προσωπικά, ως μικρό παιδί, γνώρισα την ύπαρξη πάνω από 22.000 αιγοπροβάτων, τα οποία έφερναν οι Σαρακατσαναίοι κατά το διάστημα από την Άνοιξη μέχρι το Φθινόπωρο, σήμερα δυσκολεύεται κανείς να βρει ένα ποτήρι πρόβιο ή κατσικίσιο γάλα. Ενώ παλιότερα στα εκατό χιλιάδες περίπου στρεμμάτων δάσους, τα οποία περιβάλλουν το χωριό, εργάζονταν πάνω από δέκα δασικοί συνεταιρισμοί, σήμερα και στο τομέα αυτό, με την απαξίωση της ντόπια ξυλείας, υπάρχει μαρασμός. Δυστυχώς:

  • Εγκαταλείφτηκαν πλουτοπαραγωγικές πηγές, όπως η κτηνοτροφία, η οποία αποτελεί ένα από τους βασικούς πυλώνες της οικονομικής ανάπτυξης της πατρίδας μας.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, αντί να εξάγουμε κρέας και γάλα να τα εισάγουμε, αυξάνοντας, έτσι, το δημόσιο χρέος. Το ίδιο ισχύει και για τη ξυλεία.

 

Με βάση τα παραπάνω, ασχολούμενος κάποιος με την παρουσίαση των ιστορικών στοιχείων ενός τόπου που, ενώ κάποτε άνθισε, σήμερα οδηγείται σε μαρασμό, πιστεύω πως δημιουργεί την ανάγκη άμεσου ενδιαφέροντος τόσο για τον συγκεκριμένο τόπο όσο και για όσους βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με αυτόν. Προσωπικά, όπως προανέφερα, για τη Λάϊστα φρόντισα το 1977 να ιδρυθεί Μορφωτικός Σύλλογος.

  • Το πρώτο έργο του είναι η κατασκευή της πλατείας του χωριού[31]. Το εν λόγω έργο «ανάλωσε» δέκα χρόνια από τη νιότη μου.

Παράλληλα, σε τέτοιες εκδηλώσεις – Συμπόσια, δεν πρέπει να περιορίζεται κανείς στην ανάπτυξη ενός εξειδικευμένου θέματος, αλλά, με αφορμή αυτό, να επεκτείνεται, έστω και υπό μορφή προτάσεων, και ευρύτερα, ενθυμούμενος, για παράδειγμα, στην περίπτωσή μας, τους αρωμανόφωνους (βλαχόφωνους) Έλληνες – Ρωμιούς που βρίσκονται εκτός των συνόρων της Ελλάδος, όπως είναι όσοι κατοικούν στην Αλβανία και τα Σκόπια.

Κατά συνέπεια, θεωρώ απαραίτητο να ολοκληρώσω την εισήγησή μου με τις ακόλουθες προτάσεις:

 

α) Όπως οι Πόντιοι φρόντισαν και κατάφεραν να λειτουργήσει στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης έδρα ποντιακής γλώσσας και πολιτισμού, το ίδιο οφείλουμε να κάνουμε και εμείς, φροντίζοντας για τη συστηματική επιστημονική έρευνα του αρωμανόφωνου (βλαχόφωνου) πολιτισμού, καθώς επίσης, και:

  1. Για τη συστηματική και με ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ επιχειρήματα απάντηση στα σε βάρος των αρωμανόφωνων (βλαχόφωνων) Ελλήνων – Ρωμιών προβαλλόμενων, ως προς την καταγωγή τους μυθευμάτων και τη συνδεδεμένη με αυτά προπαγάνδα. Αυτή σχετίζεται με κάθε είδος «προοδευτικούς», προερχόμενους από πανεπιστημιακούς χώρους, πολιτικά κόμματα, ΜΚΟ, «διανοούμενους» κ.λπ., οι οποίοι, αντί να περιοριστούν στην έρευνα της εθνικής σύνθεσης των αυτοαποκληθέντων από το 1859 Ρουμάνων, δραστηριοποιούνται μέσω «διεθνών επιτροπών», περίεργων συνεδρίων και ημερίδων με στόχο τις «επιμορφώσεις» κ.λπ. Και όλα αυτά με την μάλλον πλουσιοπάροχη συνδρομή πάσης φύσεως χρηματικών επιχορηγήσεων.
  2. Για την ανάδειξη των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν κυρίως οι εκτός των ελληνικών συνόρων αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί, και συγκεκριμένα αυτοί που κατοικούν στην Αλβανία και στα Σκόπια.

Για τους δεύτερους απλά σημειώνω πως, ενώ οι Σκοπιανοί ονειρεύονται τα σύνορα του κράτους τους να φτάνουν μέχρι τον Όλυμπο, ξεχνούν, εκτός των άλλων, πως το Μοναστήρι, η Αθήνα του 19ου αιώνα, η Αχρίδα,, η Στρούγκα, η Γκίμπρα, το Στίπ, η Κότσιανη, η Στρόμνιτσα, το Κρούσοβο, τα χωριά Μιλόβιτσα, Τύρνοβο, Μεγάροβο, Γκόπεσι, το Κουμάνοβο, το Βέλες, το Πρίλετ, τα μισά χωριά γύρω από το Γεβγελί, τα χωριά στα βουνά Περιστέρι και Πούρνο κ. α.:

  • Αποτελούν ιερούς τόπους δράσης και ανάπτυξης των αρωμανόφωνων (βλαχόφωνων) Ελλήνων – Ρωμιών, γηγενών κατοίκων της Μακεδονικής γης.

Εξάλλου, ως γνωστόν, από το Κρούσοβο ξεκίνησε ο Μακεδονικός αγώνας του 1904. Στους αρωμανόφωνους (βλαχόφωνους) Έλληνες – Ρωμιούς οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η ελευθερία της Μακεδονίας μας.

 

β) Όπως οι Βούλγαροι φρόντισαν, όσοι κάτοικοι των Σκοπίων δηλώνουν ότι είναι Βούλγαροι στην καταγωγή τους, να τους εφοδιάζουν με βουλγαρικά διαβατήρια:

  • Να καταβληθεί προσπάθεια, ώστε να μπορούν οι εκτός της Ελλάδος αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί, γηγενείς κάτοικοι της Ηπειρωτικής και της Μακεδονικής γης, να αποκτήσουν ελληνικό διαβατήριο.

 

γ) Όπως οι Τούρκοι, προκειμένου να πείσουν τους Ορθόδοξους τουρκόφωνους Γκαγκαούζους που ζουν στα νότια σύνορα Μολδαβίας και Ουκρανίας ότι, ανεξαρτήτως της πίστης τους, είναι τουρκικής καταγωγής, ξοδεύουν εκατομμύρια δολάρια για την εκπαίδευση των παιδιών τους:

  • Οι εντός της Ελλάδος Σύλλογοι των αρωμάνων (Βλάχων) να εξασφαλίσουν τη δυνατότητα, σε όσα εκτός της Ελλάδος αρωμανόπουλα (βλαχόπουλα) θελήσουν να σπουδάσουν στην Ελλάδα να μπορούν να το κάνουν.

Είναι λυπηρό να αφήνονται οι αρωμανόφωνοι (βλαχόφωνοι) Έλληνες – Ρωμιοί υποταγμένοι στην προπαγάνδα κάποιων, με αποτέλεσμα να χάνουν σιγά – σιγά τις ρίζες τους και την ιδιοπροσωπία τους.

[1]. Βλ. Νικολάου Ι. Μέρτζου, Αρμάνοι φύλακες της Μακεδονίας, Εκδόσεις Δέσποινας Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2014, σ. 17.

[2]. Βλ. π. Ιωάννου Ρωμανίδου, Ρωμιοσύνη, Ρωμανία – Ρούμελη, Εκδόσεις Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1975, σ. 47. Σημείωση: Κρίνεται απαραίτητη η μελέτη του εν λόγω βιβλίου, ιδιαίτερα από εμάς τους αρωμάνους.

[3] . Βλ. Αναστασίας Δ. Παπαθωμά – Πηλιότη – Αρχ. Γρηγορίου Δ. Παπαθωμά, Από Δωρικά Νάματα, Τα Νάματα (Πιπιλίτσα) Ασκιού Βοίου Κοζάνης, Εκδόσεις Επέκταση, Κατερίνη 2012, σ. 28.

[4]. Βλ. λεπτ. Ντούσαν Γ. Πόποβοτς, Αρμάνοι Βλάχοι στα Βαλκάνια, O Cincarima, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 68.

[5]. Βλ. λεπτ. Δ. Ν. Καπέτση, ΤΟ φυσικό και γεωγραφικό πλαίσιο της Λάϊστας, μπροστά σ’ ένα μικρό θαύμα, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 4(1996), σσ. 16-17.

[6]. Βλ. Ιωάννη Β. Κογκούλη, Η Λάϊστα ή η Λάκκα και η ονομασία της, Η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 10(1998), σ. 19. Επίσης για την ονομασία του χωριού βλ. λεπτ. ιστοσελίδα: Laista 1.wordpress.com.

[7]. Για τη Λάϊστα, βλ. λεπτ. Γεωργίου Α. Μέρτζιου, Λάϊστα Ζαγορίου Ιωαννίνων, Θεσσαλονίκη 1991.

[8]. Βλ. Αστέριου Ι. Κουκούδη, Οι Μητροπόλεις και η Διασπορά των Βλάχων, τ. Β΄, Θεσσαλονίκη 2000, σ. 168.

[9] . Ο Φάνης Μιχαλόπουλος αναφέρει: «Οι τολμηρότεροι και εργατικότεροι κάτοικοι του Μετσόβου και του Σκαμνελίου της Ηπείρου εγκαταστάθηκαν στη Μοσχόπολη κι’ έκτισαν ιδιαίτερους δικούς τους συνοικισμούς που τους ονόμασαν Μετσοβίτ μαχαλεσί και Σκαμνελίτ μαχαλεσί» (Η οικοδομική και η τέχνη της Μοσχοπόλεως, Νέα Εστία, 28(1941),106.

[10]. Βλ. Παναγιώτη Παυλίδη, Η πληθυσμιακή κατάσταση στη διαδρομή του χρόνου και άλλα σχετικά, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 37(2005), σ. 12, όπως και την ιστοσελίδα, laista1.wordpress.com.

[11]. Για την εθνική σύνθεση της Ρουμανίας βλ. σχετικό άρθρο στην Εγκυκλοπαίδεια: Πάπυρος Larousse Britannica, τόμος 45, Αθήνα 2007, σσ. 171-172.

[12]. Βλ. Αναστασίας Δ. Παπαθωμά – Πηλιότη… σ. 28.

[13]. Gustav Weigand, Οι Αρωμούνοι (Βλάχοι), τόμος Α΄: Ο χώρος και οι άνθρωποι, μετάφραση: Thede Kahl, Εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη α.ε., Θεσσαλονίκη 2001, σ. 182.

[14]. Βλ. Αστέριου Ι. Κουκούδη …. σ. 188-189.

[15] . Όπως αναφέρει η Κούλα Λέντζιου – Τρίκου: «Η Γλώσσα σε κάνει να κατανοείς όλους τους πολιτισμούς γιατί η γλώσσα είναι πολιτισμός. Οποιαδήποτε γλώσσα κι αν είναι αυτή» (βλ. Κούλα Λέντζιου – Τρίκου, Λεξικό Αρωμουνικής (Βλαχικής) γλώσσας των βλαχόφωνων Ελλήνων των Μεγάλων Λιβαδιών Πάικου Κιλκίς, Θεσσαλονίκη 2014, σ. 7.

[16] . βλ. Για τους κατοίκους της Μολδαβίας και ιδιαίτερα τη γλώσσα τους σχετικό άρθρο στην Εγκυκλοπαίδεια: Πάπυρος Larousse Britannica, τόμος 36, Αθήνα 2007, σ. 450.

[17]. Βλ. π. Ιωάννου Ρωμανίδη, ό.π., σ. 26. Ο Νικόλαος Ι. Μέρτζος παρατηρεί: «Όλοι οι Βλάχοι κατανοούν περισσότερο την ελβετική ραιτορωμανική, την πορτογαλική, την ισπανική και την ιταλική, παρά τη ρουμανική» ό.π. σ. 18. Επίσης, ο ίδιος αναφέρει: «Γλώσσα παρόμοια με τα βλάχικα, αναγνωρισμένη επίσημα στην Ελβετία, ομιλούν και γράφουν μέχρι σήμερα εκατοντάδες χιλιάδες ορεσίβιοι Ελβετοί», ό.π. σ. 17.

[18]. Βλ. Αχιλλέως Γ. Λαζάρου, Η Αρωμουνική και αι μετά της ελληνικής σχέσεις αυτής –Βλάχοι-, Ιστορική, φιλολογική μελέτη, β΄ έκδοση, Αθήνα 1986, σσ. 337-343.

[19]. Gustav Weigand ….σ.182.

[20] . Βλ. λεπτ. Νικολάου Τζαμπούρα, Η εκπαίδευση στη Λάϊστα το 1913, Άγνωστες λεπτομέρειες για το χωριό μας στις αρχές του αιώνα, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 9(1998), σσ. 22-23 και σ. 39.

[21] . Το εν λόγω παρεκκλήσιο κτίστηκε σε οικόπεδο που δώρισε ο πατριώτης μας Νίκος Ζαχάρης. Για την κατασκευή του, εκτός των άλλων, μεγάλη υπήρξε η συμβολή του πατριώτη μας Ιωάννη Τζίμα (βλ. ιστοσελίδα: laista1.wordpress.com).

[22]. Gustav Weigand …σ. 315.

[23]. Alan J Wace – Maurice S. Thomson Οι Νομάδες των Βαλκανίων, Περιγραφή της ζωής και των εθίμων των Βλάχων της βόρειας Πίνδου, μετάφραση Πάνος Καραγιώργος, Εκδόσεις Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 198.

[24]. Βλ. Alan J Wace – Maurice S. Thomson…. ό.π., σ. 198.

[25]. Βλ. Alan J Wace – Maurice S. Thomson…. ό.π., σ. 198.

[26]. Βλ. Παναγιώτη Παυλίδη, Η πληθυσμιακή κατάσταση…. Εφημερίδα Λαϊστινά Νέα, ό.π. και ιστοσελίδα laista1.wordpress.com.

[27]. Βλ. Thede Khl, Λάϊστα Χρυσούπολη, Ο ρόλος των Λαϊστινών στην ίδρυση και ανάπτυξη της Χρυσούπολής Καβάλας, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 10(1998), σσ. 10-12.

[28]. Βλ. λεπτ. Χαρίκλειας Μαργαριτοπούλου, Βλαχόφωνοι Έλληνες, Η παρουσία τους στην Ανατολική Μακεδονία – Θράκη & ιδιαίτερα στην Ξάνθη, Εφημερίδα, «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 33(2005), σσ. 20-24.

[29] . Ανώνυμου, Λάϊστα 1940… Ο Ελληνο-Ιταλικός πόλεμος και η εισβολή των Γερμανών στο χωριό μας, Εφημερίδα «Λαϊστινά Νέα», αρ. φύλλου 14(1999), σσ. 22-24.

[30]. Κατά τον αφηγητή, ο οποίος δεν θέλησε να δημοσιευθεί το όνομά του στο: Λάϊστα 1940… Ο Ελληνο-Ιταλικός πόλεμος και η εισβολή των Γερμανών στο χωριό μας…, μεταξύ των άλλων αναφέρει: «Τι δεν είχε μέσα η μακαρίτισσα…» Το τέταρτο σπίτι ήταν του δασκάλου Δεβελέγκα. «Ο φουκαράς άρχισε να κλαίει …Στενοχωρήθηκε αφάνταστα, όταν είδε να καίγεται η βιβλιοθήκη και τα όργανα που είχε μέσα (ένα βιολί και ένα μαντολίνο), γιατί ήταν μερακλής. Είχε μια βιβλιοθήκη τεράστια..» ό.π., σ. 24.

[31]. Για τα έργα του Μορφωτικού Συλλόγου «Η Λάϊστα Ζαγορίου» βλ. Ιστοσελίδα: Laista1. wordpress.com.

Δείτε βίντεο με την Ιστορία της Λάϊστας

Η ονομασία του χωριού 

Τις τελευταίες δεκαετίες για τις ονομασίες του χωριού έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις.

Ο Καθηγητής κ. Ιωάννης Β. Κογκούλης αναφέρει τα ακόλουθα:

Το χωριό έχει δύο ονόματα, ένα καθαρά ελληνικό και ένα αρωμουνικό και ελληνικό. Η καθαρά ελληνική ονομασία του είναι Λάκκα και η αρωμουνική και ελληνική Λάϊστα. Μάλιστα στα αρωμουνικά χρησιμοποιούμε την ελληνική ονομασία, ενώ στα ελληνικά την αρωμουνική και ελληνική. Για παράδειγμα, «noi him din Lakka» σημαίνει: «είμαστε από τη Λάκκα, τη Λάιστα». Η ονομασία Λάκκα συναντιέται και σε άλλα χωριά. Έτσι λόγου χάρη, έχουμε τη Λάκκα Σουλίου, Πατρών, Κερκύρας κ.ο.κ.  και σχετίζεται με την τοποθεσία, αφού λάκκα ή λάκκες ή ξανοίγματα είναι μέρη που περιβάλλονται από δασικές εκτάσεις, ακαλλιέργητες ή καλλιεργήσιμες.

Η ονομασία Λάιστα είναι αρωμουνική ως προς το πρώτο μέρος και ελληνική ως προς το δεύτερο, αφού η λέξη είναι σύνθετη. Όσοι γνωρίζουν την αρωμουνική διάλεκτο, μπορούν εύκολα να το καταλάβουν. Η λέξη Λάϊστα προέρχεται από τις λέξεις: lai-sta (lokurile) και σημαίνει: μαυριδεροί κάθονται (οι τόποι). Η λέξη lai είναι καθαρά αρωμουνική, ενώ η λέξη sta (κάθονται) προέρχεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα ίσταμαι (στέκομαι). Όσοι το χειμώνα μένουν στο χωριό, θα έχουν παρατηρήσει πως, όταν αρχίζει να χιονίζει, πρώτα ασπρίζουν οι τοποθεσίες γύρω από το χωριό και μετά πιάνει το χιόνι μέσα σε αυτό. Οι κάτοικοι της Λάϊστας, οι οποίοι εκτός των άλλων ασχολούνταν και με την  κτηνοτροφία, ήταν φυσικό να προσέξουν, ότι το μέρος αυτό δεν κρατά τόσο χιόνι, όσο οι γύρω περιοχές, γιατί αυτό σχετιζότανε με την εντόπιση περιοχών, όπου θα μπορούσαν να βοσκήσουν τα ζώα τον χειμώνα. Δεν είναι εξάλλου και τυχαία η επιλογή του συγκεκριμένου τόπου για την εγκατάσταση αλλά και τη μετακίνηση σε αυτό κατοίκων γειτονικών οικισμών, οι οποίοι διαλύθηκαν.

Εκτός από αυτό, η λέξη lai χρησιμοποιείται συχνά στην αρωμουνική. Έτσι όταν απευθυνόμαστε σε κάποιον, τη βάζουμε μπροστά από το όνομα του, π.χ. lai Νίκο. Με αυτήν δηλώνουμε τη λύπη μας για τον εαυτό μας ή για κάποιον άλλον, π.χ. lai hiliu (παιδί μου).

Η σύνδεση της ονομασίας με τη συγκεκριμένη τοποθεσία δεν είναι κάτι άγνωστο στους αρωμούνους. Όσοι αρωμούνιοι (Ρωμιοί-Έλληνες) πατριώτες γνωρίζουν καλά την αρωμουνική καταλαβαίνουν τις ακόλουθες ονομασίες των περιοχών της Λάιστας: valia-kindiku (κελαιδόρεμα), kosterpi-lok-sterpu– (μέρος, τοποθεσία, που βοσκάνε τα στείρα γιδοπρόβατα), Ketrile-albe (άσπρες πέτρες) κ.ο.κ.

Για την ονομασία του χωριού σε άρθρο στην εφημερίδα «Λαϊστινα Νέα» αριθμ. φύλου 32 2004, σ. 27 αναφέρονται τα ακόλουθα:

Η κοινότητα Λάϊστα αναγνωρίστηκε εξαρχής με την ονομασία Λάϊστα. Αποτελούνταν από τους συνοικισμούς ‘’ Λάϊστα ‘’, ‘’ Παλαιοχώρι Λάϊστας ‘’ και την Ιερή Μονή Αγίας Τριάδος. Η ονομασία του συνοικισμού ‘’ Παλαιοχώρι Λάϊστας ‘’ διορθώθηκε σε ‘’ Παλαιοχώρι ‘’ στις 16 Μαῒου 1928, ενώ στις 16 Οκτωβρίου 1940 ο συνοικισμός καταργήθηκε. Λάϊστα μνημονεύεται το χωριό στην πρόθεση 215 της μονής Βαρλαάμ των Μετεώρων στα 1613-14. Το χωριό Λάϊστα μνημονεύουν ο Αθ. Ψαλίδας και ο Κ. Θεσπρωτός.

Ο Π. Αραβαντινός αναφέρει το χωριό Λάϊστα και το συνοικισμό Παλαιοχώρι Λάϊστας χαρακτηρίζοντας τις ονομασίες τους αλβανική και ελληνική αντίστοιχα.

Ο Ι. Λαμπρίδης γράφει το όνομα του χωριού Λάϊστα, ενώ το όνομα του γειτονικού συνοικισμού το γράφει Παλαιοχώρι Λαῒστης αλλά και Παληοχώρι Λαῒστης. Αναφερόμενος στην ονομασία του χωριού Λάϊστα υποστηρίζει ότι ‘’…..Το αρχικόν της κώμης ταύτης Λάκκα ην. Οικογένειαι δ’ εκ του χωρίου ‘’ Λάσσετε ‘’ ένθα νυν οι αμπελώνες αυτής, προσχωρήσασαι αυτόθι μετέδωκαν το όνομα της πατρίδος αυτών εις Λάϊσταν μετατραπέν λέγεται….’’. Αλλού πάλι κατατάσσει την ονομασία του χωριού στα τοπωνύμια ‘’…..με ξενικήν και βαρβαρόφωνον κατάληξιν προσαρτηθείσαν εις ρίζας ονομάτων ελληνικών ή βαρβαρικών παρά των επήλυδων ή και των ιθαγενών κατά μίμησιν και καθιερωθείσαν οίον Γιάννιστα, Λάϊστα, Γιάννινα, Τέροβον, Βιτσκόν, Καλέντζη, Μέγγουλη κλπ….’’.

Ο Κ. Κρυστάλης σημειώνει για το τοπωνύμιο: ‘’……Η Λάϊστα μετά του Παλιοχωρίου αυτής, ης το αρχικό όνομα ην Λάκκα, ως και νυν ονομάζουσιν αυτήν οι κάτοικοι της Βοϊούσης και άλλων βλαχοχωρίων εκεί, οικογένειαι δ’ εκ του χωρίου Λάσσετε (αλβανικό) ένθα νυν οι αμπελώνες, αυτής, προσχωρήσασθαι αυτόθι, μετέδωκαν το όνομα της πατρίδος των, μετετραπέν, ως λέγεται, εις Λάϊσταν δια του χρόνου…’’.

Ο Α. Καθάρειος πιστεύει ότι η ονομασία του χωριού έχει σλάβικη προέλευση , χωρίς ωστόσο να την ερμηνεύει. Για το Παλιαοχώριον Λάϊστας, όπως ονομάζει τον παλιό συνοικισμό του χωριού, γράφει πως ‘’….ονομάζεται ούτω, είτε διότι είναι το παλαιόν χωρίον, εώς μητρόπολις, αφ’ ής ορμηθέντες οι Λαῒστιοι έκτισαν τη Λάϊσταν, είτε διότι είναι μικρόν και άσημον χωρίον (παληοχώριο) της Λαῒστης….’’.

Ο Γ. Α. Μέρτζιος, που αναφέρει την άποψη του Κ. Κρυστάλη, υποστηρίζει ότι ‘’….το Λάσσετε πρέπει να ήταν Λατινόφωνο σε αντίθεση με τη Λάκκα που ήταν ελληνικότατη. Το Λάσσετε ίσως προέρχεται από το λατινικό LASETE που προφανώς προκύπτει, από τη συγχώνευση δύο λέξεων λατινικών LATINSETIAE (σημαίνει Λατίνοι της Σέτιε)…’’. Προσθέτει ακόμη πως η SETIA υπήρξε πόλη του Λατίου από την οποία πιθανόν άποικοι, φύλακες Ρωμαίοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Έτσι, κατά τον Γ. Α. Μέρτζιο, προήλθε  το LASETIAE (Λασέτιε), απ’ όπου το ι αποβλήθηκε και ο τόνος ανέβηκε στην προπαραλήγουσα. Άλλού ο ίδιος σημειώνει ότι ‘’ Το όνομα Λάϊστα προήλθε από τη συγχώνευση των χωρίων Λάκκα και Λάσσετε. Η Λάκκα (ελληνόφωνη) βρισκόταν στην ίδια θέση όπου είναι σήμερα η Λάϊστα. Το Λάσσετε (βλαχόφωνο) βρισκόταν στην τοποθεσία κάτω από τον Άγιο Χαράλαμπο και οι κάτοικοι του είχαν εγκατασταθεί εκεί εγκαταλείποντας τη δυσκολοδιάβατη Τσούκα. Στη συνέχεια οι κάτοικοι του Λάσσετε μετακόμισαν στη Λάκκα και προήλθε από την ένωση η ονομασία Λάστα. Αργότερα προστέθηκε στη λέξη Λάστα το ι και προέκυψε Λάϊστα….’’

Ο Κ. Ευ. Οικονόμου θεωρεί την ονομασία του χωριού ξενόθετη αλβανικής προέλευσης και σημειώνει πως το τοπωνύμιο προέρχεται από το αλβανικό Laste (I, e), που σημαίνει ‘’παλιός, αρχαίος’’, με ανάπτυξη του φθόγγου [i].

Ο Στ. Μπέτης υπογραμμίζει ότι ‘’….το ίδιο χωριωνύμιο ή είναι εξ ολοκλήρου σλαβικό με καθαρή την παραγωγική κατάληξη –ιστα,…αδήλου κατά το θέμα του σημασίας ή πέρα από τη σλαβική τοπωνυμική κατάληξη –ιστα η ρίζα είναι βλάχικη εγγίζουσα την άποψη του Λαμπρίδη (Λάσσετε) ή η επίσης βλάχικη λέξη lae που θα πει κύριος, αφέντης….’’.

Ιστορικά στοιχεία για τη Λάϊστα

Παραθέτοντας επιγραμματικά κάποια στοιχεία για την ιστορία του χωριού, σημειώνουμε τα ακόλουθα:

Κεφαλοχώρι του Ανατολικού Ζαγορίου, κωμόπολη ιστορική και ελληνικότατη η «Λάιστα Ζαγοριού» από το έτος 1580 μ.Χ. Τα 700 διώροφα ή τριώροφα ωραία πέτρινα σπίτια της, τοποθετημένα σε μια αρμονική αμφιθεατρική διάταξη, με γραφικούς δρόμους, πλαισιωμένους από ρυάκια κρυστάλλινου νερού, σε πλαγιά ύψους 1100 μέτρων της οροσειράς της Πίνδου, κοντά στο όρος Πάπιγγο, με γραφική διακόσμηση δύο ξύλινες γέφυρες και ιερή περικόσμηση τους δύο περικαλλείς κεντρικούς Ιερούς Ναούς των Αγίων Ταξιαρχών και της Παναγίας, δημιουργούν περιβάλλον ιδιαίτερα ελκυστικό και ωραίο. Και, εάν ληφθεί υπόψιν ότι απέναντι από την κωμόπολη της Λάιστας εκτείνεται προς κάθε κατεύθυνση, σε αχανή έκταση, ανεμπόδιστη η θέα σκούρας πρασινογάλανης επιφάνειας ψηλόκορμων ευθυτενών 50 μ. ύψους πεύκων και ελάτων, με μεγάλες διακυμάνσεις, δίνεται στον παρατηρητή το αίσθημα βαθύτατης ικανοποίησης και αγαλλίασης, όμοιο με την πανέμορφη θέα βαθυγάλαζου ωκεανού, που επιδεικνύει μεγαλοπρεπώς την ομαλή διαδοχή ψηλών κυμάτων.

Οι κάτοικοι της κωμόπολης αυτής, καθαρόαιμης ελληνικής φυλής, καστανόξανθοι, ψηλόσωμοι ως επί το πλείστον, με λαμπερή μορφή και καθαρά μάτια, ευλαβείς Ορθόδοξοι Χριστιανοί, που διατηρούν δέκα αξιόλογα παρεκκλήσια, σπαρμένα σε διάφορα σημεία των συνοικιών, σαν ένα είδος ιδιωτικών ναϊδρίων, που φροντίζονται συνεχώς για την καθαριότητα και τον ευπρεπισμό τους από εναλλασσόμενες ομάδες ευλαβών γυναικών, τιμούν και ευλαβούνται τον Τριαδικό Θεό και τους ένδοξους Αγίους της Ορθοδόξου Εκκλησίας, με προεξάρχοντες τον Άγιο Ευστάθιο, Στρατηγό Πλακίδα, του οποίου η κάρα φυλασσόταν σε ασημένια θήκη, όπως και τον Άγιο Μηνά, του οποίου ο βραχίονας κοσμούνταν από ωραία αργυρή θήκη, ενώ έτρεφαν ζωηρότατη την ελληνική φιλοπατρία.

Επιβλητικότατοι οι δύο ενοριακοί Ναοί, που τιμώνται ο ένας στο όνομα των Μεγίστων Ταξιαρχών (διαστάσεων 34Χ14) με όμορφο κωδωνοστάσιο ύψους 19 μέτρων, καμπάνα μελωδική και ηχηρή, που ακούγεται από απόσταση 10 χιλιομέτρων, με 12 σήμαντρα, και ο άλλος στο όνομα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (διαστάσεων 31Χ16), με κωδωνοστάσιο ύψους 9 μέτρων, χρονολογούνται από τα έτη 1701 και 1778. Η εσωτερική διακόσμηση είναι ιδιαίτερα ελκυστική και αξιοθαύμαστη, με ξυλόγλυπτο τέμπλο αριστουργηματικής λειτουργικής τέχνης, με εικόνες άριστης επιμέλειας, που χρονολογούνται από το έτος 1787, και με εκκλησιαστικά βιβλία, που φέρουν τις χρονολογίες 1586, 1689, 1732, 1749, 1785, 1790, 1793, 1797, 1801 και ανανεώνονται συνεχώς.

Τα οκτώ αξιόλογα από οικοδομητικής και εκκλησιαστικής άποψης παρεκκλήσια ήταν σε λειτουργία και με εσωτερική πλήρη διακόσμηση στο τέμπλο, το δεσποτικό, τις εικόνες και τις τοιχογραφίες, αφιερώματα στους Αγίους: 1) Κωνσταντίνο και Ελένη, 2) Παρασκευή, 3) Γεώργιο, 4) Δημήτριο, 5) Ιωάννη, σε τοποθεσία εξαιρετικής φυσικής ομορφιάς, γνωστή ως «το Στεφάνι της Λάιστας», 6) Νικόλαο, 7) Παντελεήμονα, 8) Προφήτη Ηλία (από το έτος 1740), 9) Χαράλαμπο (από το έτος 1845) και 10) Δημήτριο (διαστάσεως 19Χ8), με πλατεία (αλώνι) με πέτρινο πλακοστρωμένο δάπεδο, όπου την Καθαρά Δευτέρα άναβε φωτιά για τους συγκεντρωμένους κατά την ημέρα αυτή εκεί προσκυνητές. Επιπλέον, λειτούργησαν δύο Ιερές Μονές, μία γυναικών του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και μία ανδρών της Αγίας Τριάδος, όπου φυλάσσονταν μέσα σε αργυρή θήκη λείψανα της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Γεωργίου. Λειτουργούσε αξιόλογη βιβλιοθήκη με πληθώρα βιβλίων, εκκλησιαστικών, διδακτικών, φιλοσοφικών, επιστημονικών και των Αρχαίων Ελλήνων (Ισοκράτους βίος κατά Πλούταρχον, Λογική, Γεωμετρία κλπ.).

Οι αρχικές απασχολήσεις των κατοίκων ήταν κτηνοτροφικές. Η διαφύλαξη των αιγοπροβάτων και των γυναικόπαιδων από κάθε απειλή οδήγησε στη δημιουργία μεταξύ των κατοίκων και ιδιαίτερα των νέων οργανωμένων ένοπλων τμημάτων, αξιόλογων σε μαχητικότητα και ανδρεία, που εμπνέονταν από το αίσθημα ευθύνης διαφύλαξης των ιερών και όσιων της κωμόπολης, που κοσμούνταν από την ιπποτική δράση προς προστασία κάθε αδύνατου και ήταν λευκά από κάθε εγκληματική πράξη, λαμπρή απήχηση των οποίων είναι η δημώδης μούσα, η οποία κατάρτισε και διέσωσε πολλά τοπικά και ωραία δημοτικά τραγούδια. Η εξέλιξη αυτών των σωμάτων οδήγησε στο να υπάρξει οργανωμένη δύναμη απελευθερωτική από τον Τουρκικό ζυγό και να συμβάλει στην ελληνική επανάσταση του 1821.

Χαρακτηριστικό περιστατικό ανδρείας κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας είναι ότι εκστρατευτικό τμήμα 250 ανδρών της κωμόπολης πολιόρκησε κοντά στην πόλη των Γρεβενών Τουρκικό τμήμα που αποτελούνταν από 350 άνδρες, τους οποίους αιχμαλώτισε όλους χωρίς να κάνει χρήση όπλων, με μόνη ενέργεια την αστραπιαία αιχμαλωσία και φίμωση των Τούρκων φρουρών και την άμεση χρησιμοποίηση σμηνών από μέλισσες, τα οποία έριξαν από τα παράθυρα μέσα στους κοιμώμενους στον Ιερό Ναό Τούρκους, οι οποίοι, πανικοβλημένοι από τις επιθέσεις των μελισσών, παραδίδονταν, ζητώντας το έλεος από τους νικητές. Η κωμόπολη ανέδειξε ονομαστούς οπλαρχηγούς σε όλες τις φάσεις των πολέμων, δηλαδή καπεταναίους επί Τουρκοκρατίας, μέχρι και κατά τους Μακεδονικούς αγώνες, αξιόλογους στρατηγούς μετέπειτα του Ελληνικού Στρατού, όπως ο Καπετάν Περιστέρης και άλλοι.

Από τους ώριμους σε ηλικία, μετά την απελευθέρωση του έτους 1912, σχεδόν όλοι πήγαν και εγκαταστάθηκαν κατά κύριο λόγο στις πρωτεύουσες της Μακεδονίας και της Θράκης, ενώ κάποιοι πήγαν στη Θεσσαλία, την Αθήνα και τον Πειραιά, όπου πρωτοστάτησαν σε κάθε κοινωφελή και εθνικοχριστιανική δράση και ασχολήθηκαν με το εμπόριο.

Ταυτόχρονα με την επικοινωνία εκπροσώπων της κοινότητας με εκπροσώπους των επιστημών και των γραμμάτων της Κωνσταντινούπολης αναπτύχθηκε σε σύντομο χρονικό διάστημα στην κωμόπολη αξιόλογη καλλιέργεια και ανάπτυξη των γραμμάτων. Ιδρύθηκαν κτίρια κατάλληλα για δύο δημοτικά σχολεία με σύνολο μαθητών 700, οργανώθηκαν δύο παρθεναγωγεία με σύνολο μαθητών 200, συστήθηκε Σχολαρχείο, στο οποίο δίδαξαν σοφοί καθηγητές και ανατράφηκαν γενιές νέων, οι οποίοι κατευθύνθηκαν σε ανώτερες σπουδές, για να εξέλθουν πτυχιούχοι ονομαστοί γιατροί, στρατηγοί, καθηγητές γυμνασίων και καθηγητές Πανεπιστημίων. Η αξιόλογη καλλιέργεια των γραμμάτων παρακολουθούνταν από ειδική οργάνωση παραγόντων της κωμόπολης, με την επωνυμία: «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΟΣ ΛΑΪΣΤΗΣ». Χαρακτηριστικό δείγμα της επιμελημένης φροντίδας της εκπαίδευσης στην κωμόπολη αυτή είναι η σφραγίδα της οργάνωσης, η οποία ήταν στρογγυλή, έφερε στο πάνω μέρος της στεφάνι από κλαδιά αμπέλου, με φιλοτέχνηση φύλλων και καρπών αμπέλου, και στο μέσο κουκουβάγια με ανοικτά τα μάτια, που στηρίζεται σε κλαδιά ελιάς. Η οικονομική θωράκιση της παιδείας προερχόταν μόνο από τις σε χρυσές λίρες εισφορές των κατοίκων, που προσφέρονταν δύο φορές κάθε έτος, μετά τη Θεία Λειτουργία στον Ιερό Ναό Ταξιαρχών και στην εορτή της Παναγίας στο ομώνυμο Ιερό Ναό το δεκαπενταύγουστο. Οι ιερές αυτές εισφορές υπερκάλυπταν όλα τα έξοδα λειτουργίας των σχολείων.

Η πληθυσμιακή κατάσταση στη διαδρομή του χρόνου και άλλα σχετικά
του Παναγιώτη Ι. Παυλίδη
Αφορμή για το παρακάτω κείμενο είναι τα όσα λέγονται και θρυλούνται για την πληθυσμιακή κατάσταση της πατρίδας μας, της Λάϊστας, στο πέρασμα των χρόνων. Γραπτά μνημεία που να αναφέρονται στο πότε και πως πρωτοσχηματίσθηκε το χωριό μας, από όσα γνωρίζω, δεν υπάρχουν. Προσωπικά και πριν περιέλθουν σε γνώση μου διάφορα κείμενα, η μόνη μαρτυρία και αυτή μόνον όσον αφορά την πληθυσμιακή κατάσταση του χωρίου μας, ήταν το καύχημα της μάνας μου ότι η Λάϊστα ήταν το μεγαλύτερο χωριό του Ζαγορίου με 800 περίπου οικογένειες, που όπως θα φανεί και από τα παρακάτω δεν απέχει και πολύ από την πραγματικότητα. Άγνωστο επίσης είναι και το πότε πρωτοκατοικήθηκε η περιοχή που σήμερα βρίσκεται το χωριό μας η Λάϊστα.
Ένα στοιχείο που μπορεί να λέει πολλά, αλλά και τίποτε, είναι η πληροφορία που είχα, ότι παλαιότερα βρίσκονταν κατά καιρούς σε διάφορες τοποθεσίες του χωρίου μας και κυρίως σε χαλάσματα σπιτιών παλιά νομίσματα. Απευθύνθηκα λοιπόν πριν πολλά χρόνια και ρώτησα τον πρώην Γραμματέα της Κοινότητος Λαΐστης, μακαρίτη σήμερα και εξαίρετο πατριώτη Γιάννη Τοπάλη, αν αλήθευε εκείνη η φήμη. Ο Γ. Τοπάλης μου επιβεβαίωσε την ύπαρξη τέτοιων νομισμάτων, που όπως μου είπε, όταν ήταν παιδιά τα έλεγαν «δεκάρες». Προσπάθησα, ρωτώντας  πάρα  πολλούς, μήπως κάποιος από τους κατοίκους του χωρίου μας είχε στην κατοχή του κάποιο από τα νομίσματα αυτά. Τελικά η προσπάθεια μου στέφθηκε από επιτυχία, αφού η μακρινή συγγενής μου, μακαρίτισσα πλέον δασκάλα Σ. Βαρτζοπούλου είχε ένα στην κατοχή της. Ήταν ένα χάλκινο νόμισμα που είχα την πρόνοια να φωτογραφήσω, πριν το επιστρέψω στην κάτοχο του. Στο νόμισμα εκείνο λοιπόν η μία όψη του απεικόνιζε ανάγλυφα ένα πρόσωπο και με ανάγλυφους λατινικούς χαρακτήρες ανέγραφε την λέξη ΝYSPPAVG, η δε άλλη όψη επίσης ένα ανάγλυφο μεγάλο κεφαλαίο Μ και δεξιά δίπλα του ένα ανάγλυφο εξάκτινο αστέρι και πάνω από το Μ και στο κέντρο του ένα σταυρό και αυτόν ανάγλυφο, όπως φαίνεται και στις  φωτογραφίες των δυο όψεων του νομίσματος που συνοδεύουν το κείμενο αυτό.

pinax_1
Από σχετική έρευνα εξακρίβωσα ότι πρόκειται περί Βυζαντινού νομίσματος των ετών  518 – 527 μ.Χ. επί αυτοκράτορος Ιουστίνου Α’. Η μαρτυρία, σχετικά με την ποσότητα των νομισμάτων, μπορεί να ενισχύσει την άποψη ότι το νόμισμα εκείνο δεν ήταν κάτι τυχαίο, δηλαδή ένα νόμισμα που είχε στην κατοχή του κάποιος και το μετέφερε στο χωριό μας, αλλά ότι κάτοικοι της περιοχής συναλλάσσονταν με τα νομίσματα αυτά και συνεπώς η περιοχή αυτή κατοικείτο από τους Βυζαντινούς χρόνους.
Παρακάτω παραθέτω ό,τι σχετικό έχει περιέλθει στην γνώση μου, τόσο την πληθυσμιακή κατάσταση της Λάιστας και όχι μόνο, μνημονεύοντας την σχετική πηγή, αλλά και παραθέτοντας, όπου είναι δυνατό και φωτοτυπίες των σχετικών εγγράφων.

Στο βιβλίο του «Ο ΑΛΒΑΝΙΚΟΣ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ» Ο Ηπειρώτης πρώην Υπουργός Αλ. Παπαδόπουλος δημοσιεύει διάφορους πίνακες με στατιστικά πληθυσμιακά στοιχεία. Στο Παράρτημα Β’ του βιβλίου του, όπως φαίνεται και από την σχετική φωτοτυπία με τον τίτλο «Αναλυτικά στατιστικά στοιχεία του πληθυσμού της επαρχίας Ιωαννίνων (1875)», παρμένα από το βιβλίο «Διατριβές και υπομνήματα περί Ηπείρου» του Δ. Χασιώτη γίνεται αναφορά στα διάφορα γεωγραφικά διαμερίσματα της Ηπείρου.
Στον πίνακα των χωριών του Ζαγορίου η Λάϊστα εμφανίζεται να είναι με διαφορά το μεγαλύτερο χωριό με 2.210 κατοίκους και το Παλιοχώρι της, που πάντοτε θεωρούνταν και ήταν συνοικισμός της υπαγόμενος διοικητικά στην Λάϊστα, με άλλους 254 κατοίκους. Έτσι όπως προκύπτει από τον προαναφερθέντα πίνακα, σε σύνολο 37 χωριών του Ζαγορίου, που ο πληθυσμός τους συνολικά ανέρχονταν σε 25.678 κατοίκους οι 2.210, μαζί με τους 254 κατοίκους του Παλαιοχωρίου, ήταν κάτοικοι Λάϊστας. Το μέγεθος του πληθυσμού είναι εντυπωσιακό, γίνεται όμως πιο εντυπωσιακό εάν συγκριθεί με τους πληθυσμούς άλλων οικισμών την ίδια εποχή. Για παράδειγμα τον ίδιο χρόνο δηλ. το 1875, όπως φαίνεται από άλλη φωτοτυπία του αυτού βιβλίου οι κάτοικοι των Ιωαννίνων ανέρχονταν σε 17.500.

Επίσης ο Κρυστάλλης στα απαντά του αναφέρει ότι η Λάϊστα είχε 1.800 κατοίκους και ότι ήταν το μεγαλύτερο από τα 46 χωριά και κωμοπόλεις του Ζαγορίου. Άλλη εμπεριστατωμένη και τεκμηριωμένη άποψη, είναι καταχωρημένη στο εξαιρετικό βιβλίο του Βεροιώτη, Βλάχου οτην καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του, Αστεριού Κουκούδη με τίτλο «ΟΙ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΙΣ ΚΑΙ Η ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΒΛΑΧΩΝ». Βιβλίο βραβευμένο από την Ακαδημία Αθηνών, που μάλιστα προλογίζεταιαπό τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κ. Στεφανόπουλο. Βιβλίο που πρέπει να κοσμεί την βιβλιοθήκη καθενός μας.
Παραθέτω αυτούσια όσα σημεία από το βιβλίο αυτό αναφέρονται στην Λάϊστα ή σχετίζονται με την περιοχή μας.
Ο συγγραφέας αρχικά κάνει ένα διαχωρισμό των Βλάχων της ευρύτερης περιοχής μας σε Βλάχους του Ζαγορίου και Βλάχους της Κόνιτσας. Μετά χωρίζει το Βλαχοζάγορο σε δυο μέρη. Κατά τον διαχωρισμό αυτόν του Α. Κουκούδη την πρώτη ομάδα αποτελούν τα πέντε (5) χωριά που βρίσκονται κατά μήκος της κοιλάδας του Αώου και είναι: Το Βρυσοχώρι (Λεσινίτσα), το Ηλιοχώρι (Ντομπρίνοβο), η Λάΐστα (Λάκκα), το Παλιοχώρι Λάϊστας και η Βωβούσα (Μπαΐεάσα). Την δεύτερη ομάδα αποτελούν τα οκτώ (8) χωριά της περιοχής που ήταν γνωστή με το όνομα Παλιοβλαχιά και είναι τα χωριά που βρίσκονται καιά μήκος της μικρής κοιλάδας του Βάρδα (Ούρδα), ενός παραποτάμου του Άραχθου και είναι τα χωρία : Νέο Αμαρούσι (Δόλιανη), Καστανώνας (Ντραγκάι ή Ντραγκάρι), Μακρινό (Μακρίνι ή Μακρινού), Ελατοχώρι (Τσερνέσι), με τον περιφερειακό οικισμό Δίλακκο (Σέσι ή Σέσο),Φλαμπουράρι (Φλόρο ή Φλόρλου), Γρεβενίτι (Γκρεβενίτσι ή Γρεβενίτσλι) και Τρίστενο (Ντρεστενίκου ή Αρμπινέσι). Όπως παρατηρεί ο συγγραφέας σε κάποια από αυτά τα χωριά, λόγω της σταδιακής αφομίωσης, η Βλάχικη γλώσσα έχει πια χαθεί ,όπως στο Νέο Αμαρουσι και τον Καστανώνα.  Τέλος σημειώνει ότι εκτός από τους εδραίους και παλαιότερους κατοίκους Γκραικούς και Βλάχους στο Ζαγόρι βρέθηκαν εγκατεστημένες και ενσωματωμένες,  εδώ και πολλές γενιές και κάποιες ομάδες Τσιγγάνων. Μάλιστα κατά μαρτυρίες  και αφηγήσεις των Λαϊστινών γονιών μου και της γιαγιάς μου Σταματίας Μπάρτσα – Αντώτσιου οι Τσιγγάνοι (γύφτους τους αποκαλούσαν οι Λαΐστινοί) στην Λάΐστα ήταν πολυπληθείς. Ανέρχονταν σε τριάντα (30) και πλέον οικογένειες και «αρχηγός» τους ήταν η περιβόητη Κάλα, μια υπέρβαρη γυναίκα που λόγω του βάρους της δεν μπορούσε να μετακινηθεί. Αυτοί ζούσαν αρχικά «γκετοποιημένοι» στην Βόλια Σκάμαλε, σε χαμόσπιτα και πασσαλόπηκτες καλύβες με τα νερά να ρέουν κάτω από τις καλύβες. Ακόμη θυμάμαι χαρακτηριστικά την μητέρα μου να μου περιγράφει τον πανικό που προκαλούσαν στους αθίγγανους τα ορμητικά νερά που κατέβαζε η Βάλια Σκάμαλε, ύστερα από νεροποντές, κατακλύζοντας και παρασύροντας στο πέρασμα τους τα χαμόσπιτα και τις καλύβες, καθώς και τις κραυγές, τους λυγμούς και οιμωγές τους, που καλούσαν   σε βοήθεια. Οι τσιγγάνοι αυτοί ασχολούνταν με χειρωνακτικές εργασίες, ήταν σιδηρουργοί και οργανοπαίκτες.  Στα Βόρεια του Βλαχοζάγορου, στην επαρχία Κόνιτσας, ανάμεσα στο Σμόλικα και την κοιλάδα του Αώου, βρίσκεται η περιοχή που είναι γνωστή με το όνομα Λάκκα Αώου.

Από τα πέντε χωριά της Λάκκας Αώου, το Δίστρατο (Μπρεάζα), τα Αρματα (Αρματα ή Αρμάτοβα), οι Πάδες (Πάτζα ή Πατζ) και το Παλιοσέλι είναι Βλαχοχώρια μέχρι και σήμερα. Το πέμπτο χωριά το Ελεύθερο (Γκρισμπάνι) κατοικείται από Γκραικούς. Λίγο πιο βόρεια, στην πίσω πλευρά του Σμόλικα, βρίσκεται το βορειότερο από τα Βλαχοχώρια της Πίνδου, η Φούρκα. Ο Α. Κουκούδης στο βιβλίο του που προανέφερα και ειδικότερα στην σελίδα 163 αναφερόμενος στην Λάΐστα γράφει τα εξής:

« Η Λάΐστα άρχισε να εμφανίζεται στο προσκήνιο γύρω στο 1580, με την συνοίκηση στον προϋπάρχοντα οικισμό ,που ονομάζονταν Λάκκα, των κατοίκων τον γειτονικού οικισμού Λάσσετε (λα Λιάστε όπως λέμε σήμερα την τοποθεσία εμείς οι Λαϊστινοί). Αργότερα αναφέρεται πως ήρθαν σταδιακά μικρές ομάδες οικογενειών από τους μικρούς οικισμούς – κατούνες, Σκαρπέτι, Μπιστρίτσι, Κουκουρούτς, Ρασιάνα, Γκρέσκα, Γκαλεμπάρια, Αγίνι, Τσιούκα, Γειτονιά και Λιόντα». Συνεχίζοντας ο Α. Κουκούδης στην σελ. 177 του βιβλίου του αναφέρει ότι ανάμεσα στα 1769 και 1832 παρουσιάζεται μια πληθυσμιακή έξοδος από τα Βλαχοχώρια του Ζαγορίου και Κόνιτσας. Αντιπαραθέτοντας μάλιστα τα πληθυσμιακά στοιχεία που δίδονται από τον Πουκεβίλ για το 1812 και τον Αραβαντινό για το 1856 καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μόνο στην Λάϊστα παρουσιάζεται μια σχετική αύξηση καθώς το έτος 1812 η Λάΐστα αναφέρεται με 230 οικογένειες και το έτος 1856 με 257. Η μετανάστευση όμως συνεχίζεται στο β’ μισό του 19ου και α’ μισό του 20ου αιώνα. Αρχικά ξενιτεύονταν οι άνδρες και μόνον για κάποια χρονικά διαστήματα, σταδιακά τους ακολούθησαν και ολόκληρες οικογένειες. Κατά τον Α. Κουκουδη στην μεταναστευτική έξοδο των οικογενειών συνέβαλαν οι συχνές επιθέσεις διαφόρων ληστρικών ομάδων τόσο Τουρκαλβανών όσο και Βλάχων και Γραικών. Πραγματικά οι κλέφτες- ληστές (φούρ (ι) στα Βλάχικα) υπήρξε μάστιγα για το χωριό μας, αφού, λόγω του πλούτου των κατοίκων της, ήταν ο κύριος στόχος τους.
pinax_2

Θυμάμαι αφηγήσεις της γιαγιάς μου της Σταματίας Μπάρτσα – Αντώτσιου που αναφέρονταν σε ονόματα περιβόητων ληστών όπως ο Γκαρέλιας από την Μπριάζα και σε επιδρομές τους στην Λάΐστα με συγκεκριμένο σκοπό να κτυπήσουν – να ληστέψουν το σπίτι τους, γιατί γνώριζαν ότι υπήρχαν λίρες, αφού πατέρας της ήταν ο πλουσιότατος Μαργαρίτης Αντώτσιος (Μαργαριτόπουλος).  Στην συνέχεια ο Α. Κουκούδης αναφέρει στην 188 σελ. του βιβλίου του ότι γύρω στο 1870 ,όταν τα χωριά του Βλαχοζάγορου γνώριζαν κάποια δημογραφική ακμή ,η Λάΐστα παρουσιάζεται με 700 σπίτια και ίσως γύρω στους 3.500 κατοίκους. Το 1873 όμως είχε μόνο 2.200 κατοίκους, ενώ το 1902 παρουσιάζεται με μόνον 1.088 κατοίκους. Είναι λοιπόν προφανές, επισημαίνει ο συγγραφέας, ότι έχασε το 51,45% των κατοίκων της.  Τελειώνοντας την αναφορά του στην Λάΐστα ο Α.Κουκούδης γράφει στην σελ.190 του βιβλίου του και τα παρακάτω: « Οι κάτοικοι της Λάϊστας, τον μεγαλύτερον χωρίον τον Βλαχοζάγορον, φαίνεται πως στάθηκαν οι πρωτοπόροι των μεταναστευτικών κινήσεων.  Ακολουθώντας όπως και τόσοι άλλοι Ζαγορίσιοι, το περίφημο καραβάνι του Ρόβα, που ξεκινούσε είτε από το Μέτσοβο ή από τη Βωβούσα, πήγαν στην Δράμα και τη γύρω περιοχή της, ενώ σε προηγούμενους χρόνους συνήθιζαν να ξενιτεύονται στη σημερινή Ρουμανία. (Τον ξενιτεμό Λαϊστινών στην Ρουμανία, την Βλαχιά επιβεβαιώνει και ένα από τα εκλεκτά τέκνα του χωριού μας ο αείμνηστος Γεώργιος Μ. Ποάλας στο βιβλίο του  «ΕΝΑ ΔΕΝΤΡΟ ΑΠΛΩΝΕΙ ΤΑ ΚΛΑΡΙΑ ΤΟΥ» όπου αναφέρει ότι και τα δώδεκα (12) αδέλφια του παππού του μετανάστευσαν στην Ρουμανία. Μάλιστα όπως μου έλεγε και ο Φόρης Ποάλας, γόνος της οικογένειας Ποάλα, κανένας από τους δώδεκα αδελφούς δεν επέστρεψε στην Ελλάδα. Τα ίχνη τους με το πέρασμα του χρόνου χάθηκαν. Τους «έφαγαν» τα ξένα). Τους Λαϊστινούς στις μεταναστευτικές τους κινήσεις ακολούθησαν Βλάχοι από το Παλιοσέλι, τις Πάδες και τα Άρματα. Διακτινίστηκαν στα αστικά κέντρα και τα μεγάλα κεφαλοχώρια των σημερινών νομών Δράμας, Καβάλας Ξάνθης και Ροδόπης, μέχρι την κοιλάδα του Έβρου. Φτάνοντας εδώ, έδωσαν δυναμική ώθηση στις μικρές και σχετικά άτονες τοπικές ελληνορθόδοξες κοινότητες. Στην Δράμα οι μετανάστες δημιουργούν μια νέα χριστιανική συνοικία, αυτή των Δώδεκα Αποστόλων, δίπλα στην παλιά χριστιανική και ελληνόφωνη συνοικία της Αγίας Σοφίας. Πύκνωσαν τις ελληνικές κοινότητες του Δοξάτου και της Χωριστής. Σε πολλές περιπτώσεις ήταν οι πρώτοι χριστιανοί που εγκαταστάθηκαν ως δραστήριοι εμποροβιοτέχνες σε οικισμούς που μέχρι τότε είχαν αποκλειστικά Τούρκους κατοίκους, όπως τη Χρυσούπολη (Σαρί Σαμπάν) της Καβάλας, τα Κύργια και τον Άγιο Αθανάσιο της Δράμας. Στην Χρυσούπολη αποτέλεσαν τον πρώτο χριστιανικό πυρήνα του διαμορφούμενου εμπορικού και διοικητικού κέντρου, ενός καζά  που είχε ένα και μοναδικό χριστιανικό και γκραίκικο χωριό, ενώ όλα τα άλλα χωριά ήταν τουρκικά. Το 1884 έκτισαν την πρώτη εκκλησία της Χρυσούπολης και σταδιακά έδωσαν εμπορική ζωή στο μικρό λιμανάκι της Κεραμωτής. Από το 1870 οι Ηπειρώτες Βλάχοι αποτελούσαν το πλουσιότερο και δυναμικότερο στοιχείο της Ξάνθης.  Οι Λαϊστινοί έφτασαν μέχρι το Σουφλί όπου στις αρχές του 20ου αιώνα δημιούργησαν μια μικρή παροικία, ενώ κάποιοι άλλοι βρέθηκαν στην Ραιδεστό και την Ανδριανούπολη στην Ανατολική Θράκη». Συμπληρωματικά αναφέρω ότι Λαΐστινές οικογένειες εγκαταστάθηκαν και στην Αλεξανδρούπολη και τα περίχωρα τους . Ειδικότερα έξω από την Αλεξανδρούπολη στο χωριό Άνθια εγκαταστάθηκαν πολλές οικογένειες Παυλαίων (Παυλίδη) μεταξύ των οποίων και ο παππούς μου Δημήτριος Παύλου (Παυλίδης) μαζί με τον αδελφό του Γιάννη Παύλου – Παυλίδη  (Ρούμπη)  που ασχολήθηκαν με την επεξεργασία και το εμπόριο σησαμιού.
pinax_3
Άλλο εντυπωσιακό είναι ότι Λαϊστινοί έφθασαν και εγκαταστάθηκαν στην Γιάλοβα, που βρίσκεται στην Τουρκία στον κόλπο της Νικομήδειας. Εκεί βρέθηκαν, όπως μου διηγήθηκε η Καλλιόπη Τζίμα – Καπέτση, συγγενείς της και συγκεκριμένα ο παππούς της, από την πλευρά της μητέρας της, Δημήτριος Μοράβας. Ειδικότερα φεύγοντας ο Δ. Μοράβας αμούστακο ακόμη παιδί από την Λάιστα γιά τα « ξένα», πήγε και συνάντησε τον θείο του που ήταν εγκατεστημένος στην Γιάλοβα. Στην Γιάλοβα ο Δ. Μοράβας εργάσθηκε αρκετό καιρό, αλλά τελικά αναγκάσθηκε να την εγκαταλείψει, γιατί οι Τούρκοι σκότωσαν τον θείο του και τελικά κατέληξε στην Ξάνθη, όπου συνεταιρίστηκε με τον προπάππο μου Μαργαρίτη Αντώτσιο – Μαργαριτόπουλο και μαζί δημιούργησαν πολύ μεγάλη περιουσία.
Στην παρουσία των Λαϊστινών, αναφέρθηκε κολακευτικότατα και ο Πέτρος Γεωργαντζής, κουνιάδος της από αδελφής μου ανεψιάς μου Βασιλικής Σαχρώνη – Γεωργαντζή στην ομιλία του στο Α’ Διεθνές Συνέδριο Βαλκανικών Ιστορικών Σπουδών που πραγματοποιήθηκε στην Καβάλα 20-23 Σεπτεμβρίου του 2001. Αντιγράφω λοιπόν σχετικές παραγράφους από το ανάτυπο που μου δώρισε ο πιο πάνω ομιλητής: «…Κοντά στο παλιό ελληνικό χωριό της περιοχής Καγιά Μπουνάρ άρχισε να αναδύεται στα τέλη τον 19ου αιώνα η νεοπαγής ελληνική κοινότητα του Σαρί Σαμπάν. Γύρω από την υπαίθρια αγορά του άρχισαν οι δαιμόνιοι και ολιγαρκείς για τον εαυτό τους Βλαχόφωνοι  Ηπειρώτες, κύρια από την Λάϊστα, να εγκαθίστανται και να κτίζουν παντοπωλεία, χάνια και φούρνους… Ο αριθμός των Ελλήνων Ορθοδόξων του Σαρί Σαμπάν το 1906 ανέρχεται σε 55 οικογένειες. Από αυτές οι 25 είναι Βλαχοφώνων Ηπειρωτών και οι περισσότερες που αριθμούν 130 ψνχές κατάγονται από το εύανδρο χωριό της Ηπείρου την Λάϊστα. Ήταν μεν Βλαχόφωνοι, αλλά στην συνείδηση Έλληνες..» Μάλιστα ο ομιλητής αναφέρει και ένα αξιολογότατο συμβάν. Συγκεκριμένα εκθέτει ότι κατά την Τουρκική γενική απογραφή του πληθυσμού της Μακεδονίας και Θράκης του 1905 η ρουμανική προπαγάνδα προσπάθησε να προσεταιρισθεί και τους Λαΐστινούς του Σαρί Σαμπάν και να δηλώσουν, ως Βλάχοι, δηλ. Ρουμάνοι.
Το Ελληνικό Υποπροξενείο της Καβάλας θεώρησε σκόπιμο εν όψει της απογραφής να αποστείλει προς εκείνους τον συμπατριώτη τους υγειονομικό ιατρό Καβάλας Παυλίδη, για να τους συστήσει να απογραφούν ως Έλληνες. Όταν όμως εκείνος έφθασε στο Σαρί Σαμπάν για να εκπληρώσει την αποστολή του, ήταν ήδη πολύ αργά, μια και η απογραφή είχε ήδη διενεργηθεί προ τριημέρου, Κατά την ελεύθερη λοιπόν και ανεπηρέαστη αυτή (από ελληνικής πλευράς) απογραφή όλοι οι Βλαχόφωνοι Ηπειρώτες του Σαρί Σαμπάν και της περιοχής του, ευθαρσώς παρά την ρουμανική προπαγάνδα που τους έγινε και τις πιέσεις που δέχθηκαν για να δηλώσουν ως Βλάχοι «πάντες εδήλωσαν εαυτούς Ρουμ ορθοδόξους», δηλ. ότι είναι Έλληνες Πατριαρχικοί. Στην συνέχεια ο ομιλητής αναφέρεται στην προσφορά του Λαϊστινου δημαρχιακού ιατρού Αντωνίου Ράπτη, πρωτεξάδελφου του πατέρα μου και του επίσης Λαϊστινού πρακτικού ιατρού Οικονομίδη που κατά σχετική προξενική αναφορά« … μέχρι σήμερον πολλά δείγματα ακραιφνούς πατριωτισμού επεδείξατο…», αλλά και την θυσία ενός άλλου Λαϊστινού του Θεοδώρου Σαχρώνη, πατέρα του γαμβρού μου Εμμανουήλ Σαχρώνη, ο οποίος πλήρωσε με το αίμα του τα ελληνικά του φρονήματα και την εμμονή του να δηλώνει Έλληνας, παρά τα φρικτά βασανιστήρια του υπέστη κατά την Βουλγαρική κατοχή της περιοχής με κατάληξη την δολοφονία του από τους Βουλγάρους.  Τέλος ένα άλλο στοιχείο, όσον αφορά τον πληθυσμό της Λάϊστας είναι το πιο πρόσφατο «εύρημά» μου. Αυτό είναι το «Αντίγραφαν επισήμου φορολογικού καταλόγου έτους 1913 περιλαμβάνον άπαντα τα κτήματα των κατοίκων, της εκκλησίας και της Κοινότητος Λαΐστης Ζαγορίου Ιωαννίνων». Πρόκειται περί ενός βιβλίου που περιέχει 1093 ονοματεπώνυμα κατοίκων της Λάϊστας που είχαν ακίνητη περιουσία στην Λάιστα και όπως αναγράφει «είναι αντίγραφο του φυλασσομένου εις το Πρωτοδικείον Ιωαννίνων αρχείον του καταργηθέντος Μεταφραστικού Γραφείου Ιωαννίνων συντεταγμένου εις την Ελληνικήν Γλώσσαν».
Τα 1093 ονοματεπώνυμα είναι προφανώς ενήλικοι φορολογούμενοι πολίτες, κάτοικοι Λαΐστης, που είχαν ακίνητη περιουσία. Αν στα άτομα αυτά προσθέσουμε τα μέλη των οικογενειών τους που δεν είχαν ακίνητη περιουσία καθώς και οικογένειες που δεν είχαν ακίνητη περιουσία, μπορεί να συμπεράνει κάποιος ότι ο πληθυσμός της Λάϊστας την συγκεκριμένη χρονική στιγμή ήταν πολύ μεγάλος. Ένα άλλο στοιχείο που με εντυπωσίασε κατά την ανάγνωση του πιο πάνω βιβλίου είναι ότι περιελάμβανε επώνυμα τα οποία ουδέποτε^ είχα ξανακούσει και προφανώς χάθηκαν στην διαδρομή του χρόνου. Επιφυλάσσομαι να δημοσιεύσω στο περιοδικό μας κάποια άλλη φορά τα άγνωστα αυτά επώνυμα, που ίσως σε μερικούς θυμίσουν κάτι. Ο πληθυσμός της Λάϊστας με την πάροδο του χρόνου άρχισε να φθίνει. Μετά τον πόλεμο του 1940 και το καταστροφικό πέρασμα των Γερμανών, τις άσχημες καταστάσεις που δημιουργήθηκαν μέχρι το 1950 με τον αδελφοκτόνο αλληλοσπαραγμό, ο αριθμός των κατοίκων της συνεχώς μειώνονταν.

Μια κάποια αναλαμπή, που και εγώ την γνώρισα, παρουσιάσθηκε από το 1950 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960, για να φθάσουμε στην σημερινή απελπιστική, από πληθυσμιακή άποψη, κατάσταση. Το χωριό μας που άλλοτε έσφυζε από ζωή και ζωντάνια, το μεγαλύτερο αναμφισβήτητα χωριό του Ζαγορίου, χρόνο με τον χρόνο ερημώνει. Ας ελπίσουμε ότι η πρόσφατη ασφαλτόστρωση του δρόμου που οδηγεί στην Λάϊστα, θα της δώσει ζωντάνια και κάτι από την παλιά της αίγλη…

 

Advertisements